Grootmeester van de tegenstrijdige intonaties

Laurence Olivier, John Gielgud, Ralph Richardson gelden informeel als de grote drie onder de Engelse acteurs in de tweede helft van de vorige eeuw. Als wij er vier van willen maken komt Alec Guinness erbij, iets frivoler van reputatie, met zijn Dickens-films en zijn Ealing-comedies in de eerste jaren na 1945, en met de vele verschillende haarstukjes op zijn al vroeg kale hoofd. Hij speelde een hoop gedenkwaardige rollen, van 1934 tot 1996. Ross en The Cocktail Party op het toneel; Kind Hearts and Coronets en The Bridge on the River Kwai op film; Tinker, Tailor, Soldier, Spy en Tales from Hollywood voor de televisie, om er maar zes te noemen. Bij elkaar trad hij op in bijna zestig toneelstukken, veertig films en twaalf tv-producties.

Wat een carrière, wat een reputatie. Piers Paul Read, beter bekend als romanschrijver, heeft het werk misschien allemaal gezien en kan in ieder geval over alle onderdelen vertellen. Lezers die zich iets van de voorstellingen en films herinneren, zullen er het plezier van herkenning bij beleven. Voor anderen is het maar summiere informatie, al die maandenlange producties in het kort samengevat.

Gelukkig gaat het grootste deel van het boek over Guinness zelf, zijn karakter, zijn belevenissen en zijn uitspraken. Read brengt veel ongewoons aan het licht: uit zijn autobiografie Blessings in Disguise (van 1985), uit zijn brieven en dagboeken en uit wat vrienden en bekenden over hem te vertellen hadden. Niet dat Guinness een opvallend ongewone man was. Hij zou beter aangeduid kunnen worden als een heel bijzondere gewone man, ter aanvulling op wat een vriendin van hem zei tegen het eind van zijn leven: `Alec is een niet erg aardige man die zijn best doet om een goed mens te zijn.'

Heel onaardig was Guinness toch niet. Hij had veel vriendschappen, lang en kort en wisselvallig, en hij dacht na over zijn fouten en tekortkomingen, zoals blijkt uit de dagboeken en uit de vertrouwelijkste van zijn brieven, die Read vaak citeert. De lezer zal zich gaan voorstellen hoe hij praatte aan de telefoon, en hoe hij een relatie gaande hield of afhield: gedecideerd en onzeker, belangstellend en onverschillig, koel en toegewijd, geamuseerd en verveeld. Die tegenstrijdige intonaties brachten geen saamhorig geluid voort. Met Guinness in gesprek wisten mensen nooit helemaal waar zij aan toe waren. Zo is het ook in Reads boek, en dat houdt de aandacht gespitst, omdat het doet denken aan wat wij bijna allemaal met elkaar hebben, vervlakt door de gewoonte.

Guinness had een vreemde jeugd achter zich, die deels ter verklaring van zijn latere persoonlijkheid gebruikt kan worden. Zijn moeder, een stuurloze, bekoorlijke jonge vrouw, Agnes Cuff geheten, had betrekkingen met verscheidene heren aan de zuidkust van Engeland in 1914. Wie de vader van Alec was wist zij niet. Het kon een lid van de familie Guinness zijn (zijn handen lijken net op die van mijn oom, zei een meisje Guinness later), of de bankier Geddes, die in ieder geval voor Alecs kostscholen betaald heeft. Voor de moederrol had Agnes geen aanleg en zij heeft haar zoon voornamelijk ergernis en overlast bezorgd totdat zij in 1982 stierf.

Guinness vormde in 1938 een eigen gezin met Merula Salaman, die in 1940 hun enige kind baarde, Matthew. Van begin 1941 af diende hij als marine-officier, eerst in Schotland, later een paar jaar lang in de Middellandse Zee waar hij in 1945 van terugkwam. Het huwelijk was hij toen ontwend; het heeft toch stand gehouden tot het eind in 2000, toen Guinness in augustus stierf en Merula twee maanden later. Hun relatie bleef vertrouwelijk, ook toen de seksuele component na het midden van de jaren vijftig was verdwenen. Niet dat het altijd opwekkend was. Guinness zei vaak `zij begrijpt niets van mijn leven' en volgens Alan Bennett, de toneelschrijver, die later een vriend des huizes werd, had hij altijd aanmerkingen op haar en op het eten.

Waar de seksuele component in Guinness' leven later uit bestond is niet tot in de details duidelijk. Wel is zowel uit de dagboeken als uit de verhalen van vrienden en vriendinnen bekend dat Guinness graag las en praatte over homoseksuele verhoudingen; en dat hij soms een tijdje warme betrekkingen onderhield met jongens die hij in zijn werk ontmoette. Wat zij met elkaar uithaalden is niet duidelijk. We moeten genoegen nemen met halve onthullingen in de dagboeken, zoals naar aanleiding van George Melly's boek over homoseksualiteit bij de marine: grappig en goed geschreven, `but unnecessarily brave I think.' Wel staat vast dat Guinness nog jaren lang last had van lascivious thoughts – wellustige gedachten, en dat daar geen vrouwen in optraden. Hij noteerde op zijn tweeëntachtigste dat hij er 's nachts door gekweld was, voor het eerst in ongeveer drie jaar. `Why? Can't account for it.'

De vraag over de seksuele bevrediging hoeft niet in ieders biografie zo uitgeplozen te worden. Hij is bij Guinness van bijzondere betekenis omdat er een verband is met zijn bekering in 1952 tot het katholicisme, dat hem moest sterken tegen zijn onzekerheden, inclusief de wellustige gedachten. Terwijl zijn zelfkritiek en zelfspot actief bleven, samen met zijn kritiek en spotlust op anderen, had hij in de kerk tenminste een steun bij het oordelen over zichzelf. Heer en meester over zijn leven is hij nooit geworden; ook geen voorbeeldige zoon van de kerk. Hij mopperde over priesters en vernieuwingen in de liturgie en was teleurgesteld door zijn onmacht om een harmonisch, heilig man te worden.

Read had Guinness' carrière glanzender kunnen oppoetsen, om het contrast tussen de openbare voorstelling en de ongeregelde coördinatie van het karakter erachter sterker te laten uitkomen. De lezer die het boek uit heeft kan beter een paar Guinness-films uit de videotheek gaan bekijken voor de glansrollen, en dan de vergelijking maken met wat erachter school. Met of zonder die aanvulling verdient Reads werk van tijd tot tijd opnieuw opgeslagen te worden. Dan realiseren we ons hoe mensen ook al weer doen áchter het toneel waarop zij hun rollen spelen.

Piers Paul Read: Alec Guinness. Simon & Schuster, 632 blz, €39,95