Geen ditjes zonder datjes

Wim Daniëls behoort tot de productiefste auteurs in het Nederlandse taalgebied. In vijftien jaar schreef hij ruim vijftig boeken, waaronder veel kinder- en taalboeken. Onlangs kwamen in één week twee nieuwe taalboeken van hem uit: Giphtaal, over de vele nieuwvormingen van Ronald Giphart (Boeken, 27.02.04), en het Duoboek, een inventarisatie van woord- en naamparen.

Duoboek vult een leemte in onze taal. Er bestonden wel verschillende wetenschappelijke artikelen over het verschijnsel dat in de taalkunde `binomials', `tweeparen' of `woordparen' wordt genoemd, maar er ontbrak een algemene, uitgebreide inventarisatie.

Daniëls beperkt zich tot combinaties van woorden of namen die verbonden zijn door het voegwoord `en'. Dus: `schots en schreef', `ditjes en datjes', en `Bassie en Adriaan'. Ook naamparen die via het &-teken zijn verbonden, zoals Vroom & Dreesmann, zijn opgenomen.

Na een uitvoerige inleiding, waarin de vormingsprocédés van woordparen uiteen worden gezet, geeft Daniëls een alfabetische lijst van woordduo's, gevolgd door een thematisch overzicht van naamduo's. Onder de naamduo's vinden we liefdesduo's (Romeo en Julia), vorstenduo's (Máxima en Alexander), bijbelduo's (Adam en Eva), duo's in mythen, sagen en legenden (Castor en Pollux), schrijfduo's (Sjöwall en Wahlöö), duo's in boektitels (Bob en Daphne), en merkenduo's (Black & Decker). Die naamduo's zijn niet compleet – daar is simpelweg geen beginnen aan.

Bij de woordduo's heeft Daniëls woordparen opgenomen die `algemeen gangbaar en bekend zijn of zijn geweest'. Met zo'n opnamecriterium kun je alle kanten op, maar dat stoort niet. Een en ander heeft ertoe geleid dat Daniëls zo nu en dan ook dialectduo's heeft opgenomen, zoals `boks en wambuis'. De toelichtingen zijn kort, soms te kort. Ze verschillen ook qua inhoud. Soms zet Daniëls uiteen wat de volgorde heeft bepaald (bij Vroom & Dreesmann staat Vroom als oudste van de twee oprichters voorop), soms geeft hij een betekenis, een verouderde variant of algemene encyclopedische informatie.

Is het leuk om dit boekje door te bladeren? Ja. Woordparen hebben iets dwingends. `Roddel' vraagt om `achterklap', je zegt geen `ditjes' zonder `datjes', en nauwelijks `wis' zonder `waarachtig'. Hoewel niet alle duo's even boeiend of overtuigend zijn (`aanleg en onderhoud', `aardrijkskunde en geschiedenis', `opa en oma'), stuit je telkens op duo's die je verder doen lezen. Zo had ik nog nooit gehoord van `een bloes en een rokje' voor `een kop en een schotel die qua vorm of kleur niet bij elkaar passen'. Juist dit soort volkstalige paren, die in de woordenboeken doorgaans ontbreken, maken dit boekje de moeite waard.

Wim Daniëls (m.m.v. Loes Hazelaar-Heebing): Duoboek. Met triobijlage. Het Spectrum, 148 blz. €9,95