Gardiners Bach klinkt als fluweel

De Hohe Messe is de laatste compositie waaraan J.S. Bach werkte, en bezit alle rijpe glans, mysterie, mathematische coherentie en symbolische zeggingskracht die je juist van Bachs zwanenzang zou hopen. Maar bovenal is de Hohe Messe een werk van majesteitelijke abstractie, en daardoor in zekere zin ongenaakbaar als een bergtop.

De Britse dirigent John Eliot Gardiner was vroeger een geziene gast in het Nederlandse muziekleven, maar werd te duur voor frequente uitnodigingen. Gisteravond was hij er wel weer, met een onvergetelijke, ongehoord verzorgde en doordachte uitvoering van de Hohe Messe in het kader van het British Season van het Concertgebouw.

Met zijn Monteverdi Choir en English Baroque Soloists, waarmee hij het werk in 1985 ook al vastlegde, realiseerde Gardiner een Hohe Messe die de reputatie van het werk deed vergeten. Hoezo ongenaakbaar?! Hier klonk een Hohe Messe die van overgang naar overgang door Gardiner was overdacht, en waarin de dramatiek werd uitgespeeld met tekstgeoriƫnteerde, maximale contrasten tussen stille devotie en exuberante extase. Zo werd het doffe gehamer van het Crucifixus voorbereid door een dramatisch crescendo op de sleutelwoorden `homo factus est' in het Et incarnatus est. Maar binnen alle deeltjes werd de mistekst zin na zin navoelbaar gemaakt.

Gardiners benaderde de Hohe Messe vanuit de solistische elementen in de partituur en liet de op authentieke instrumenten spelende English Baroque Soloists ruimte voor solistische glans; zo soleerde de traversospeelster in het Benedictus naast de tenor-solist in het hart van het orkest.

Maar het opmerkelijkst was dat Gardiner ook authentiek durfde te zijn in de invulling van de talrijke vocale soli, waarvoor hij de zangers uit het koor recruteerde. Zo deed Bach het ook, en Gardiner is in zijn werkwijze dus volkomen `authentiek', maar op voorhand wekte zijn voornemen toch enige zorg. Zijn de koorzangers van het Monteverdi Choir werkelijk zo goed dat ze in vertrouwde prachtaria's als het Agnus Dei of het Et in Spiritum sanctum Dominum kunnen wedijveren met de topsolisten die door andere `authentieke' dirigenten als Jacobs of Herreweghe werden gerecruteerd voor Hohe Messe-opnames?

Gardiners Monteverdi Choir bezit een klank zo wendbaar, slank en rijk, dat al in het Kyrie duidelijk werd dat de koorzangers in zo'n ensemble inderdaad over solistische kwaliteiten moeten beschikken. De solo-delen klonken stuk voor stuk bevredigend, met een kwaliteit die pendelde tussen ruim voldoende en excellent. Maar het opmerkelijkst was de koorklank als geheel, die zich door Gardiner als fluweel in elke gewenste vouw liet plooien; van het dubbelkorige en ook door gescheiden opgestelde koortjes gezongen motet Osanna tot het langlijnige Sanctus.

Het `passus et sepultus est' in het Crucifixus werd gezongen in een ongehoord, bijna onhoorbaar zinderend en orgelend pianississimo. Onvergetelijk, en dus doodzonde dat dit hoogtepunt op een vrijdagochtend wordt uitgezonden.

Concert: Hohe Messe van J.S. Bach door het Monteverdi Choir en de English Baroque Soloists o.l.v. John Eliot Gardiner. Gehoord: 18/3 Concertgebouw, Amsterdam. Radio 4: 2/4, 10 uur.