Er is iets, er moet iets zijn

Russen neigen naar passiviteit en somberheid, vinden ze zelf. In een magistrale studie over de Russische cultuurgeschiedenis vroeg Orlando Figes zich af of dat waar is.

Het Russische gravinnetje Nastasja Rostov hoort tijdens een bezoek aan een vriend een onbekend volksliedje en gooit meteen al haar keurige, van haar Franse gouvernante geleerde maniertjes opzij om een boerendans op te voeren. Alsof de muziek een Russisch oergevoel in haar genen wakker heeft geschud, waarvan ze zich niet eerder bewust was. Oh God, denk je meteen, daar hebben we die vermaledijde Russische Ziel weer. En inderdaad, dat is wat Tolstoj er in zijn roman Oorlog en Vrede mee wil aantonen: dat iedere Rus, van adel of niet, over speciale emoties beschikt die niet-Russen helaas niet hebben, dat er een Russische identiteit bestaat.

Tolstojs beschrijving van dat oergevoel is geen uitzondering in de negentiende-eeuwse Russische cultuur. Want na een eeuw krampachtig nabootsen van alles wat naar het moderne westen riekte, waren vrijwel alle Russische schrijvers, schilders, componisten, architecten en filosofen bezig met het ontdekken en verbeelden van hun Russische roots. Met als gevolg een uitzonderlijke cultuur, waarvan Tolstoj maar een van de vele vertegenwoordigers is.

Over die Russische identiteit heeft de Britse historicus Orlando Figes (Londen, 1959) een magistraal boek geschreven: Natasja's Dans. Een cultuurgeschiedenis van Rusland. Het is een historische studie voor een groot publiek, die leest als een roman dankzij de vele persoonlijke lotgevallen van edelen, lijfeigenen, schrijvers, schilders en componisten die Figes door zijn betoog weeft. Zo lijd je mee met graaf Sjeremetev die met zijn lijfeigene operazangeres Praskovja trouwde en vervolgens door de Petersburgse adel werd verketterd, krijg je inzicht in het moderne genie van Tsjechov en begrijp je eindelijk hoe gecompliceerd Stravinsky's verhouding met zijn geboorteland was.

Belangrijk uitgangspunt voor Figes is dat kunstenaars, en vooral schrijvers, in Rusland altijd een groot moreel gezag hebben genoten. Bij gebrek aan een gekozen parlement golden ze als het geweten van de natie.

,,Politiek en cultuur waren onafscheidelijk'', zegt Figes, een dag nadat hij in het Groninger Museum een lezing gaf over de negentiende-eeuwse Russische landschapschilders. ,,De grote schrijvers in het negentiende-eeuwse Rusland golden als de vormgevers van de nationale identiteit. Hun discussies over maatschappelijke kwesties waren een surrogaat voor de democratie die ze niet hadden. Ze leefden in ideeën en cultuur.''

De tsaren en hun communistische opvolgers waren als de dood voor het oordeel van schrijvers als Aleksandr Herzen en Leo Tolstoj. Niet voor niets bestond er in Rusland een strenge overheidscensuur, die zelfs de milde Anton Tsjechov regelmatig klachten ontlokte als er weer eens een dronken geestelijke in een van zijn verhalen was geschrapt. Maar soms glipte er toch iets tussendoor. Figes: ,,De censor kon tenslotte niet alles controleren wat er werd gemaakt. Kijk maar naar Ilja Repins schilderij Ivan de Verschrikkelijke en Zijn Zoon Ivan uit 1885, waarop de wanhoop van een tsaar wordt uitgebeeld die zojuist zijn zoon heeft vermoord. Het schilderij riep hevige reacties op toen het voor het eerst werd geëxposeerd, omdat het als onderliggende boodschap had dat als een heerser geweld gebruikte, dit zich uiteindelijk tegen hemzelf zou keren.''

Dicht bij het volk

De kunstenaars in Rusland vatten hun taak serieus op, wat de mythevorming alleen maar heeft versterkt en tegelijkertijd grote gevolgen had voor de kunst die ze maakten. ,,Ze zagen het als hun rol om dicht bij het volk te blijven'', zegt Figes. ,,Daarom is het realisme ook zo belangrijk in de Russische kunst, vooral in de literatuur. Stijl doet er niet zo toe. Alles draait om simpelheid. Het is de rol van de kunstenaar om duidelijk te spreken zodat het volk zijn werk goed kan begrijpen.''

Ter illustratie van dat realisme noemt Figes de dichter Osip Mandelsjtam, die in 1938 een protestgedicht tegen Stalin schreef en daarvoor als straf naar een kamp werd gestuurd waar hij aan uitputting overleed. ,,Volgens de memoires van zijn vrouw Nadezjda schreef hij dat gedicht met opzet in de simpelste taal die hij kende. Omdat iemand iets moest zeggen over de overheidsterreur die Rusland teisterde. Mandelsjtam is een goed voorbeeld van de Russische dichter als held. Hij was voor niets en niemand bang en zag het als zijn taak om tegen de terreur te protesteren. Zoals hijzelf zei: `Poëzie is in dit land waardevoller dan elders omdat er hier veel meer mensen om worden doodgeschoten.'

,,Poëzie was dus gevaarlijk en paste geheel in de traditie van de intelligentsia als criticaster van het regime. Een ontwikkelde Rus is te herkennen aan zijn liefde voor poëzie. En alleen via die poëzie kun je echt tot de Russische cultuur doordringen. Je moet dan natuurlijk wel de poëtische nuances begrijpen, die zich niet laten vertalen.''

Veel van de verhalen die Figes ter illustratie van zijn relaas opvoert gaan over die morele taakopvatting. Vandaar dus Leo Tolstoj, die het boerenleven idealiseerde, zijn lijfeigenen vrijliet, op een lijfeigen meisje verliefd werd en er zelf als een boer begon bij te lopen, tot grote hilariteit van de echte boeren, die hun heer niet serieus namen. En vandaar ook Anton Tsjechov, die in zijn verhaal De Boeren de Russische boer als een lompe dronkelap neerzette en daarmee liet zien hoe slecht het grootste deel van de Russische bevolking eraan toe was. Of de dichteres Anna Achmatova, die het na de Oktoberrevolutie van 1917 als haar plicht zag om Ruslands noodlot te delen en besloot niet te emigreren, maar mee te lijden met `haar' volk. ,,Ja, het lijden maakt deel uit van de mythe van de Russische Ziel'', zegt Figes met een ironische blik.

En toch is er wat, geeft hij toe als ik hem vraag of die Russische Ziel bestaansrecht heeft. ,,Een soort temperament, een soort nationaal karakter, een gevoeligheid.'' Veroorzaakt door? ,,Ach'', zegt hij schouderophalend, ,,wat maakt Nederlanders Nederlands of Engelsen Engels? Als je aan Russen vraagt wat hun nationale karakter is, zeggen ze vrijwel allemaal hetzelfde: `we neigen naar passiviteit, lijdzaamheid, somberheid.' Dat is natuurlijk deels een mythe, maar deels is het ook waar en dat probeer ik nu te beschrijven. Ik wil de mythe debunken, maar tegelijkertijd begrijpen wat dat bijzondere temperament is dat Russen volgens zichzelf hebben en dat ze via hun beeldende kunst, muziek en literatuur proberen te vertolken. Er is iets, er moet iets zijn. Kijk maar naar die Russische landschapsschilders hier in het Groninger Museum. Je kunt toch niet ontkennen dat het platte, koude, uitgestrekte Russische landschap van invloed moet zijn geweest op het Russische karakter.''

Figes benadrukt vervolgens hoe moeilijk het altijd is om een volksaard te karakteriseren zonder in clichés te vervallen. Het blijft tenslotte iets ongrijpbaars. ,,Maar als ik op een vliegveld loop, kan ik je altijd meteen vertellen wie een Rus is en wie niet. Ik pik ze er zo uit, afgaand op de manier waarop ze lopen of iets vasthouden in de tax-freeshop. Russen zijn zich bewust van hun specifieke gedrag. Iemand als de componist Stravinsky, met wie ik mijn boek eindig, woonde vijftig jaar in het buitenland, omdat hij niets met het Sovjetregime te maken wilde hebben. Al die tijd ontkende hij zijn Russische identiteit. Zijn Rites of Spring had volgens hem niets met Russische folklore te maken, hoewel dit toch overduidelijk wel zo is. Maar toen hij op zijn oude dag, in 1962, een uitnodiging accepteerde om Rusland te bezoeken, bleef er van zijn ontkenning niets over. Eenmaal op Russische bodem, zei hij: `Russische aarde ruikt anders'. Hij verviel helemaal in een gedrag en een manier van spreken van vijftig jaar eerder.''

De door Tolstoj bedachte boerendans van Natasja – die als dans overigens nooit heeft bestaan en dus ook een mythe is – vormt volgens Figes een centraal thema in de Russische cultuurgeschiedenis omdat die dans symbool staat voor de wijze waarop de vereuropeaniseerde Russische adel in de negentiende eeuw de boerencultuur ontdekt en gaat idealiseren. ,,Die dans laat een ontmoeting zien tussen hun twee werelden, die elkaar voortdurend tegenkomen en beïnvloeden. Door zijn verwestersing was de adel generaties lang van die boerencultuur afgesneden. Om er opnieuw in te kunnen doordringen maakten ze gebruik van de kunsten. Zo konden ze hun Russische identiteit vormgeven.''

Napoleon

Figes beschrijft 1812 als het grote omslagpunt. In dat jaar viel Napoleon Rusland binnen. In reactie hierop kwam er een eind aan de door Peter de Grote een eeuw eerder afgedwongen navolging van het westen. ,,Van Peter mochten de edelen geen traditionele Russen meer zijn, ze moesten het leven van hun Europese standsgenoten imiteren. Maar tijdens de Romantiek vroegen ze zich ineens af wie ze werkelijk waren en begonnen ze aan hun `Europese' identiteit te twijfelen. De oorlog van 1812 was het moment waarop die twijfels uitkristalliseerden.''

Daar kwam nog bij dat jonge adellijke officieren in de oorlog tegen Napoleon zij aan zij met hun lijfeigenen hadden gevochten en sympathie voor hen opvatten. ,,Op het slagveld hadden de boeren zich als echte patriotten gedragen, terwijl hun aristocratische bevelhebbers de benen namen als ze het benauwd kregen. Die laffe houding veroorzaakte een groot schuldgevoel, dat nog eens versterkt werd door het feit dat zij rijk waren en hun vaders paleizen hadden gebouwd over de ruggen van de boeren.''

En dan was er ook wat Aleksandr Herzen `de feodale band van affectie tussen het adellijk kind en de lijfeigene' noemde. ,,Vooral met de njanja, het lijfeigen kindermeisje'', zegt Figes. ,,Die band was cruciaal, daarom is die njanja zo'n mythe geworden. Vergeet niet dat de relaties tussen ouders en kinderen in die grote paleizen nogal afstandelijk waren. Soms woonden die kinderen zelfs in aparte vleugels. Ze waren dan ook overgeleverd aan hun njanja's, de enigen van wie ze nog een beetje liefde ontvingen. Als ze later ambtenaar of officier werden, kwamen ze in een positie terecht waarin ze lijfeigenen moesten commanderen of afrossen met de zweep wanneer ze iets verkeerds deden. En dat veroorzaakte dan weer een nieuw schuldgevoel, omdat ze iemand moesten bestraffen die een broer of zoon van hun geliefde njanja had kunnen zijn.''

Vanaf die tijd kreeg de `Russische identiteit' langzaamaan vorm en werd het leven van de boeren overal in de kunsten verbeeld: in Tolstojs roman Anna Karenina, op de schilderijen van Repin, in de folkloristisch getinte balletten van Diaghilev, in de muziek van Moessorgski en Rimski-Korsakov. De Russische elite koos er bewust voor Rus te zijn. Op Petersburgse bals liep iedereen in traditionele Russische kleding. Het Frans werd ingeruild voor de eigen taal – die veel edelen nauwelijks beheersten – en de adel trok naar het platteland om de folklore te bestuderen. ,,In het vervolg telde alleen nog het oude Rusland, dat van de boeren.''

Landmassa

Figes benadrukt in zijn boek dat de Russische identiteit niet alleen door Russen is bepaald, maar ook door volkeren als de Mongolen, die vanaf de dertiende eeuw driehonderd jaar over de Russen hebben geheerst. ,,Rusland wilde per se een christelijke samenleving zijn. Het was cruciaal voor de Russen zich te onderscheiden van de niet-christelijke wereld. Terwijl Rusland tegelijkertijd een enorme Euraziatische landmassa is zonder duidelijke grenzen, waarover allerlei volkeren, met hun religies en gebruiken, zich voortdurend hebben verplaatst.''

De mythe van het exotische Rusland werd rond de eeuwwisseling naar West-Europa geëxporteerd door onder meer Diaghilevs Ballets Russes, waarin tal van boerinnetjes hun eigen versie van Natasja's dans opvoerden. Tegelijkertijd waren ook veel West-Europese kunstenaars verantwoordelijk voor het versterken van de mythe. ,,Aangemoedigd door de boeken van Dostojevski hunkerden schrijvers als Thomas Mann, Rainer-Maria Rilke en Virginia Woolf naar een exotisch, gewelddadig Rusland en omhelsden de idee van de Russische Ziel. Hun eigen samenleving, die van de westerse bourgeoisie, werd rond 1900 als een beschaving in verval beschouwd. Uit het primitieve, gewelddadige, maar ook onschuldige oosten moest nieuwe geestelijke kracht worden geput.''

Iemand als Anton Tsjechov zou het allemaal onzin hebben gevonden. Als geen ander van de door Figes opgevoerde Russische schrijvers vertegenwoordigt hij de moderne wereld die aan het eind van de negentiende eeuw ook in Rusland opbloeit. ,,Er is iets heel sympathieks aan Tsjechov'', beaamt Figes. ,,Aan zijn politieke opvattingen, zijn toewijding aan zijn werk, zijn tolerantie, zijn scepsis, zijn openheid van geest, zijn vermogen om de dingen van alle kanten te bezien. Dat is ook de reden dat hij in het westen zo geliefd is gebleven. In zijn boeken herkennen we onze eigen emoties. Daardoor is hij nog altijd modern.''

Maar dan keert Figes terug bij de stelling van zijn boek en benadrukt hij dat Tsjechov toch veel Russischer is dan je denkt, vooral als het om religie gaat. ,,Tsjechov laat zich daar weliswaar altijd sceptisch over uit, maar wil tegelijkertijd zelf zo graag in god geloven. En juist die behoefte maakt hem heel erg Russisch. Dat hij veel over religie schreef, wees op een diepe emotionele band met de kerk. Hij verzamelde iconen en had veel begrip voor iedereen die geloofde. Maar zelf geloofde hij niet en dat deed hem pijn. Als aan het eind van zijn Oom Vanja Sonja zegt dat we moeten blijven geloven en werken, benadrukt hij daarmee dat je altijd op iets beters moet hopen. Altijd ergens voor moet leven, omdat anders alleen de wanhoop overblijft.''

,,Is dat nou typisch Russisch?'' vraag ik tot slot.

,,Ja'', zegt hij resoluut. ,,Het heeft alles te maken met de Russische spirituele traditie, de ontkenning van het persoonlijke, materiële bezit, om uiteindelijk verlost te worden van het aardse en een hogere wereld te bereiken. Dat is de kern van Tsjechov, zoals dat ook het hart van de Russische cultuur is.''

`Natasha's dance. A cultural history of Russia' verscheen bij Allen Lane, Londen, £25. De Nederlandse vertaling `Nastasja's Dans. Een cultuurgeschiedenis van Rusland' verscheen bij Uitgeverij Het Spectrum, €44,95.