En de doden in Rwanda dan?

De drie minuten stilte voor de slachtoffers van de aanslagen van Madrid had veel weg van een massapsychose, meent Michiel Klinkhamer.

Vier dagen na de aanslagen in Madrid werd op maandag 15 maart op instigatie van de Ierse EU-voorzitter Bertie Ahern overal in Europa drie minuten stilte in acht genomen ter nagedachtenis aan de slachtoffers. Op het eerste gezicht een indrukwekkend eerbetoon – radio en tv, het trein-en vliegverkeer, automobilisten, gemeentehuizen en een aantal bedrijven gaven gehoor aan de oproep. En toch klopt er iets niet.

Ten eerste was het eerbetoon buiten alle proporties. Hielden we voor de 3.000 slachtoffers van 11september 2001 nog één minuut stilte, voor de 200 uit Madrid waren het er drie. Ten tweede: de tienduizenden slachtoffers van de aardbevingen in Iran werden geen seconde stilte waardig gekeurd. Om maar te zwijgen over 800.000 doden van de genocide in Rwanda, niet zo heel lang geleden.

Hier is sprake van discriminatie, en medeleven dat discrimineert tussen slachtoffers is geen medelijden, maar geconfigureerde massapsychologie. Het was een knap staaltje broederschap. Maar broederschap die gekanaliseerd en orgastisch beleefd wordt, wil mensen niet vrijwillig, maar dwingend en groepsgewijs verbinden. Dan ontstaat een dynamiek van solidariteit binnen de groep en vijandigheid naar buiten toe. Dat bleek bijvoorbeeld op het centraal station van Utrecht. Daar stond vrijwel iedereen tussen 12.00 uur en 12.03 uur stil.

Dat echter niet alleen gevoelens van broederschap, maar ook van intolerantie werden opgeroepen, bleek uit de woorden van een door het NOS Journaal prominent in beeld gebrachte reiziger, die verklaarde het ,,jammer'' te vinden dat sommige mensen gewoon doorliepen. Wie niet aan het groepsritueel wenste mee te doen, kreeg boze blikken toegeworpen – helemáál als ook nog het mobieltje ging. De camera van het Journaal leek zelf even het `boze oog' van de redactie te zijn geworden, dat de zondaars aan de natie toonde. Zozeer als het moet kunnen om in het openbaar te herdenken, even ontoelaatbaar is het om anno 2004 groepsgevoelens aan anderen op te dringen.

Het herdenkingsritueel leek op een knap staaltje massahypnose. Er sprak een even subtiele als doordringende macht uit het ritueel, dat de innige aandacht van tientallen miljoenen Europese burgers gedurende 3 minuten op één onderwerp wist te richten en hen afkeurend wist te stemmen jegens hen die zich afwijkend gedroegen. Voorwaar, het Vaticaan zou er jaloers op kunnen zijn.

Als een centrale macht erin slaagt om tientallen miljoenen mensen op hun persoonlijke gevoelens aan te spreken en tot deelname aan een ritueel te bewegen, gaat bij kenners van de totalitaire dynamiek een waarschuwingslicht branden. Ongeacht of dit gebeurt uit emotie, conformisme of angst om aanstoot te geven.

De EU-voorzitter hangt zichzelf een pausmantel om door nu ook massapsychologische `richtlijnen' uit te vaardigen. Tevens maakt Brussel gebruik van de gelegenheid om op een geforceerde wijze een gevoelsmatige pan-Europese lotsverbondenheid te scheppen. Zal Brussel daar, gezien het `succes' van maandag, na de volgende terroristische aanslag mee verder gaan?

Het zou toch al te banaal zijn, wanneer een supranationale Europese identiteit gebouwd wordt op (de angst voor) terroristische aanslagen. Dan zou naar Amerikaans voorbeeld een nieuw soort collectivisme ontstaan, een nieuw soort wij-zij-tegenstelling, die op schrijnende wijze indruist tegen alles wat de Europese ontwikkeling zo vooruitstrevend en waardevol maakt.

De kracht en het karakter van het moderne Europa bestaan er juist uit dat op momenten als maandag tussen 12.00 en 12.03 uur ruimte blijft bestaan voor het individu. Dat je door kunt werken, terwijl je collega's in stilte herdenken, zonder dat je daardoor je kansen op promotie verspeelt of met de nek wordt aangekeken. Dat is wat ons onderscheidt van destructieve krachten als Al-Qaeda of mechaniserende krachten als de oorlog tegen het terrorisme.

Het enige werkelijke antwoord op de onverdraagzaamheid van het fundamentalisme en van de Pax Americana bestaat uit een hernieuwd uitdragen van respect voor het individu, de sleutel tot authentieke broederschap. Dan zullen de 200 slachtoffers van Madrid niet voor niets gestorven zijn.

Michiel Klinkhamer is Ruslandkundige en co-auteur van `Messianisme zonder Mededogen. Het communisme, zijn aanhangers en zijn slachtoffers'.