Maagden worden gewoon vrouwen

Een elite van Turkse vrouwen rukt op naar de top van de maatschappij. De wet wordt (mede onder EU-druk) aangepast om hen bij te benen.

Ja, natuurlijk kent Hümeyra Ismen het vooroordeel in Europa dat alle vrouwen in Turkije in het zwart zijn gehuld en dociel achter de echtgenoot aanhobbelen. Maar de kreun waarmee het woord `ja' uit haar mond komt, bewijst duidelijk dat zij zichzelf niet in dat beeld herkent. En terecht, want het enige zwarte aan Hümeyra is de dure zonnebril die ze quasi-achteloos op haar neus heeft hangen. En achter mannen aanhobbelen doet ze ook niet. Sterker nog, de 29-jarige Turkse medewerker externe communicatie van een bedrijf dat medische apparatuur verkoopt, is zo succesvol dat nu al zo'n 15 mannen achter haar moeten aanrennen om haar orders uit te voeren. ,,Zo werkt het nu in Turkije'', zegt ze zelfverzekerd. ,,Als je als vrouw je werk goed doet, staat niets je in de weg.''

Natuurlijk hebben dames als Hümeyra weinig gemeen met de overgrote meerderheid van de Turkse vrouwen. Hümeyra studeerde aan de befaamde Marma-universiteit in Istanbul en daarna in New York. Maar volgens statistieken van de UNDP was in 1998 nog meer dan 20 procent van de Turkse vrouwen analfabeet en had de helft niet meer opleiding gehad dan de lagere school. De zelfbewuste Hümeyra weet duidelijk wat voor man ze wil: liberaal, sportief, knap en moslim. Voor kandidaten die daar niet aan voldoen, zet ze haar zonnebril niet eens af. Maar bij de meeste Turkse vrouwen liggen de machtsverhoudingen wel even anders: de man heeft het voor het zeggen en vrouwen met babbels krijgen een tik. Nog steeds worden jaarlijks in Turkije ten minste 100 vrouwen vermoord bij zogeheten eerwraak. En volgens organisaties zoals Vrouwen voor de Rechten van Vrouwen - een Nieuwe Aanpak (WWHR) in Istanbul willen de families van door eerwraak vermoorde vrouwen daar geen ruchtbaarheid aan geven en ligt het aantal slachtoffers daarom nog veel en veel hoger.

Hümeyra aan de ene kant en eerwraak aan de andere – welke van de twee weerspiegelt het best de realiteit van de Turkse vrouw? Voor de Turkse regering is dit meer dan een academisch probleem. Turkije is bezig aan het opstellen van een nieuw wetboek van strafrecht en de grote vraag was welke vrouw de Turkse autoriteiten als startpunt zouden nemen. Hoe het oude wetboek van strafrecht over de vrouw dacht is volkomen duidelijk. Organisaties als WWHR vinden het een gruwelijk document dat zo snel mogelijk in de afvalbak van de geschiedenis dient te verdwijnen. Zo classificeert de oude wet veel misdaden tegen vrouwen onder de titel `misdaden tegen de maatschappij'. ,,Zo wordt het idee gewekt'', aldus Liz Amado van Vrouwen voor de Rechten van Vrouwen, ,,dat vrouwen niet de baas zijn over hun eigen lichaam maar dat dat toebehoort aan hun familie of aan de maatschappij.''

Toen de wet op de helling ging, waren vrouwenactivisten dan ook zeer blij. Die blijdschap sloeg om in opgetogenheid toen de toenmalige minister van Justitie, Aysel Çelikel, in september 2002 met vrouwenorganisaties om de tafel ging zitten om de ontwerpwet vrouwvriendelijker te maken. Het leek erop dat Turkije een goed wetboek van strafrecht zou krijgen.

Maar toen kwamen de verkiezingen in november 2002 en die werden gewonnen door de AK-partij van de huidige premier, Recep Tayyip Erdogan. Deze partij noemt zich conservatief maar heeft haar wortels in de moslim-fundamentalistische politieke familie in Turkije, een traditie waar dames als Hümeyra over het algemeen weinig affiniteit mee hebben. Hoe weinig oog ook de AK-partij had voor de zelfbewuste dames, bleek wel toen de nieuwe regering zich met de strafwet ging bezighouden. De deur bij de ministeries in Ankara zat ineens dicht voor vrouwenorganisaties, vertelt Amado, en de vrouwonvriendelijke lijn van het oude wetboek werd voortgezet.

Zo had artikel 4 het ineens over ,,vrouwen, daarbij inbegrepen meisjes''. ,,Daarmee suggereer je'', zegt Amado, ,,een verschil tussen maagden en andere vrouwen''. Dat het om meer ging dan een suggestie, bleek uit artikel 325. De straf voor het ontvoeren van een getrouwde vrouw werd daar hoger gezet dan voor die van een ongetrouwde. Artikel 319 daarentegen zette weer een hogere straf voor het verkrachten van maagden. Maar bij de eerwraak ging het helemaal mis, aldus Amado. Artikel 31 van de ontwerpwet noemde ,,onrechtvaardige provocatie'' immers een verzachtende omstandigheid bij moord. Maar in het verleden hebben rechters vermeend onzedelijk gedrag van vrouwen altijd gezien als ,,onrechtvaardige provocatie''. Anders gezegd, ook onder de nieuwe wet zouden plegers van eerwraak er met een sisser van afkomen.

En zo leek het alsof de Turkse wet er weer niet in zou slagen om dames als Hümeyra bij te benen. Maar die lieten het er niet bij zitten. ,,Organisaties als de onze'', zegt Liz Amado, ,,begonnen aan een publiciteitsoffensief. We gingen op de Turkse media af en vertelden iedereen wat er aan de hand was.'' Amado en de haren kregen hulp uit onverwachte hoek: de Europese Unie. Op een bijeenkomst in december, waar onder anderen de huidige minister van Justitie aanwezig was, sprak de ambassadeur van de EU-Commissie in Turkije, Kretschmer, duidelijke taal. ,,Europa zei klip en klaar dat het achter al onze eisen staat'', aldus Amado. ,,Als Turkije niet met een goede wet kwam, zou Europa problemen gaan maken.''

En opeens was alles anders. De wet ligt nog bij de ondercommissie Justitie en veranderingen zijn dus nog mogelijk. Maar de laatste tijd is veel veranderd. Zo is een vrouw in de wet gewoon een vrouw en zijn alle onderscheiden (maagden, getrouwde vrouwen) geschrapt. Ook de gewraakte bepalingen over het ontvoeren van vrouwen zijn verdwenen. De term ,,onrechtvaardige provocatie'' is vervangen door de term ,,onrechtvaardige daad''. Nog niet het einde, vindt Amado, (,,Sociaal conservatieve rechters kunnen die term gebruiken om lagere straffen bij eerwraak op te leggen'') maar wel een grote stap in de goede richting. En op Vrouwendag schreef de Turkse pers dat de subcommissie nu ook verkrachting binnen het huwelijk strafbaar wilde stellen: waar veel vrouwen nauwelijks van hadden durven te dromen.

Maar is alles nu koek en ei in Turkije wat de vrouwen betreft? Althans voor zelfstandige vrouwen als Hümeyra wordt het heel moeilijk om een goede huwelijkspartner te vinden. Turkse mannen vinden een avontuurtje met een zelfbewuste vrouw leuk maar kiezen voor het huwelijk vaak toch een dociele dame die het woord `nee' niet in haar vocabulaire heeft staan. Hümeyra wil zich deze zomer in de echt verbinden maar een geschikte kandidaat is er nog niet. Vrouwen rennen naar de top en de wet rent mee, maar de mannen raken duidelijk op afstand.