Alleen nog gedrild voor examens

Europese universiteiten hebben het moeilijk. Zo vragen Britse topuniversiteiten zich wanhopig af hoe ze de beste studenten kunnen selecteren terwijl de regering de toelatingsdrempel juist verlaagt. Intussen wordt wel het collegegeld verhoogd.

Er zijn twee moeders. De ene gelooft dat haar zoon in een ver land is, onbereikbaar maar gelukkig. In werkelijkheid zit hij daar in de gevangenis en wordt gemarteld. De andere moeder gelooft dat haar zoon in een ver land in de gevangenis zit en gemarteld wordt. Maar in werkelijkheid is hij vrij en gelukkig, zij het helaas onbereikbaar. Leg in een kort essay uit welke van de twee moeders beter af is.

Er zijn geen goede, wel interessante antwoorden. En het is zelfs de vraag of het antwoorden zijn. Toch helpen een paar opdrachten van dit type, mondeling en schriftelijk, John Marenbon geschikte kandidaten te selecteren voor de studie filosofie aan de universiteit van Cambridge.

,,Een nieuwe Wittgenstein zul je er niet mee ontdekken'', zegt Marenbon, verbonden aan Trinity College, waar de geesten van Wittgenstein, Russell, Newton, Bacon en Lord Byron nog op het Great Court rondlopen in wapperende toga's. ,,Maar je kunt er snel en betrouwbaar uit afleiden of iemand academische kwaliteiten heeft. A-levels [het vwo-eindexamen] zeggen me hoegenaamd niets. De vaardigheid die we zoeken is niet het halen van hoge cijfers.''

Marenbon is niet de enige die de officiële toets vóór de universiteit niet vertrouwt. Acht Britse rechtenfaculteiten schaften vorige maand de A-level-score af als criterium voor toelating. In plaats daarvan houden ze vanaf november eigen tests om de beste studenten te selecteren voor de populaire studie. ,,Het groeiend aantal kandidaten met de hoogste scores bij [een tussentijds examen] en A-levels maakt het steeds moeilijker voor de beste rechtenfaculteiten om kandidaten op geschiktheid te beoordelen'', zei Tim Kaye, `toelatingsdecaan' aan de universiteit van Birmingham, die het initiatief heeft genomen voor het nieuwe type academisch schepnet. Medische faculteiten in Oxford, Cambridge en Londen gingen de rechtengroep al voor.

,,De regering legt de gevolgen van haar mislukte middelbare-schoolbeleid aan onze voeten'', zegt Paul Schofield, decaan voor toelatingen aan het kleine Corpus Christi College in Cambridge. ,,We krijgen nu te veel studenten binnen die zich miserabel zullen voelen omdat ze geen goede degree halen en beter iets anders hadden kunnen doen [dan de universiteit]''.

Het debat over het Britse hoger onderwijs was tot begin dit jaar vooral politiek en financieel. Voor Tony Blair was het voorstel het collegegeld te verhogen naar maximaal 3.000 pond (4.200 euro) per jaar een van de grootse binnenlandse uitdagingen in zijn premierschap. De noodlijdende universiteiten zagen het als een noodzakelijke eerste (maar ontoereikende) stap naar meer zakelijke onafhankelijkheid. Tot hun opluchting steunde het Lagerhuis het plan eind januari ten slotte, zij het met een minuscule meerderheid. Maar andere vragen bleven buiten beeld. Zoals: dreigen de universiteiten te veranderen in een ondermaatse `diplomafabriek'? En: wie heeft er echt iets te zoeken?

Die vragen zijn des te actueler omdat de regering al een antwoord heeft: ze vindt dat de helft van alle middelbare scholieren per 2010 naar de universiteit moet gaan. Nu is het 43 procent. De verruimde toegang heet nodig omdat de maatschappij behoefte zou hebben aan meer mensen met een graad, en omdat te veel jonge Britten hun potentieel nu niet zouden vervullen.

Met name studenten van armere ouders mogen volgens de regering niet langer ondervertegenwoordigd zijn, zoals nu. Daartoe gaat de verhoging van het collegegeld hand in hand met een nieuw beurzenstelsel, en met een verhulde quotaregeling om universiteiten te dwingen meer arme studenten aan te nemen.

Het percentage universitaire studenten stijgt al een tijd. Volgens de regering omdat de scholen, met name openbare, beter zijn geworden. Volgens critici omdat de A-levels makkelijker zijn gemaakt. Aanhangers van de dumbing down-theorie leken in 2002 gelijk te krijgen, tijdens het schandaal dat de toenmalige minister van Onderwijs, Estelle Morris, de kop zou kosten. In dat jaar, toen voor het eerst A-levels `nieuwe stijl' werden afgenomen, kregen duizenden leerlingen een veel lager cijfer dan waar ze recht op hadden. Daardoor liepen ze hun studieplaats mis. De onafhankelijke correctiecommissie zou een verdachte stijging van het landelijk gemiddelde hebben willen `drukken' door met zesjes te strooien, was de verdenking. Zo'n complot is nooit bewezen. Maar weinigen twijfelen eraan dat een middelbare schooldiploma vroeger meer waard was.

Een officieel onderzoek noemde het wiskunde-examen op havo-niveau ,,zo goed als waardeloos''. Met het vwo is het ook somber gesteld. ,,Studenten wiskunde besteden hun eerste jaar op de universiteit om hun niveau op te krikken tot het peil dat je bij een A-level had verwacht'', zei Ian Taylor. Hij is een van de twee Conservatieve parlementariërs die Blairs collegegeldverhoging steunde, maar hij vroeg toen ook om een breder debat over het middelbaar onderwijs. ,,Er moet iets gedaan worden om de standaard te verhogen'', aldus Taylor.

De regering-Blair, die in 1997 de verkiezingen won met de leus `Education, education, education', vindt dat ook, gezien de zeer bescheiden vorderingen. Openbare scholen kregen geld voor verbouwing of nieuwe computers, leraren kregen meer loon en de gemiddelde prestaties in sommige vakken, zoals Engels, zijn iets beter geworden. Een paar zeer slechte scholen zijn zelfs een stuk beter geworden. Er zijn nu Cito-achtige toetsen en klassementen, waardoor scholen beter kunnen worden beoordeeld en vergeleken.

Maar de kwaliteitskloof tussen dure particuliere scholen en state comprehensives, de gratis openbare middenscholen waar 85 procent van alle middelbare scholieren heengaat (of moet) is nog steeds schrijnend. Ook is de bureaucratie toegenomen en staat veel onderwijs in dienst van het halen van officiële targets. Veel scholieren kunnen slecht zelfstandig werken en te veel uitblinkers in spe verlaten voortijdig het onderwijs; geen driekwart van de 17-jarigen gaat nog naar school.

Ideeën voor radicale verkaveling genoeg. Eén mogelijkheid is het invoeren van een baccalaureaats-diploma naar continentaal model, waarbij scholieren intensiever les krijgen in meer vakken dan nu. Mike Tomlinson, oud-inspecteur van het onderwijs, stelde vorige maand voor om een nieuw meerjarig systeem van diploma's in te voeren, ook met verbreding als hoofdkenmerk en met een verfijning van het A-levelcijfer om de goede van de beste leerlingen te kunnen onderscheiden. De Tories willen dat de examens worden opgezet door een commissie die buiten het bereik van de regering ligt. Wat van alle plannen ook terecht komt, het duurt hoe dan tien jaar vóór resultaten merkbaar zijn. De universiteiten zijn voorlopig niet van hun selectieprobleem verlost.

,,Zelfs de beste onafhankelijke scholen leveren nu veel studenten af die vooral zijn gedrild voor het afleggen van examens, in plaats van een academische toekomst'', zegt John Marenbon, de Trinity-filosoof. ,,Zulke kandidaten zullen verder in het voordeel zijn als de top-universiteiten toegeven aan de officiële druk om nog meer te selecteren op grond van mechanische criteria zoals diploma's. Maar het zijn niet de allerbeste studenten.''

Arme studenten zullen dan nog huiveriger worden om zich aan te melden dan ze nu al zijn, wegens het vermeende snobgehalte van de topuniversiteiten als Oxford en Cambridge, vreest Marenbon. En de voorgestelde quotaregeling voor arme studenten betekent voor de universiteiten evenmin een verbetering. ,,Ook dat beperkt je om alleen de beste studenten te kiezen'', zegt hij.

Dit is het eerste deel van een serie van vier artikelen over veranderingen in het hoger onderwijs in Groot-Brittannië, Duitsland, Frankrijk en Nederland.