`In Kiev komt alles uit kast'

Conservator Albert Elen is gespecialiseerd in de Koenigs-collectie. De teruggegeven werken uit Oekraïne vullen een leemte bij het Boijmans-museum.

Albert Elen, conservator van Museum Boijmans Van Beuningen, is naar eigen zeggen erg gelukkig: ,,Vooral omdat de werken gevonden zijn. Ze waren gewoon weg, waardoor niemand ze überhaupt kende. Dat de tekeningen nu getoond kunnen worden is de kroon op jarenlang werk.'' Het was gisteren groot nieuws: het deel van de sinds de oorlog vermiste kunstcollectie van Franz Koenigs (1881-1941) dat enkele jaren geleden al gevonden werd in de Oekraïne, komt definitief terug naar Nederland. De werken worden in bruikleen gegeven aan het Boijmans, dat al een groot deel van de Koenigs-collectie bezit.

De Koenigs-collectie is een specialiteit van Elen, die eerder ook een boek publiceerde over de vermiste tekeningen en prenten uit deze collectie. Hij is net afgereisd naar de Oekraïense hoofdstad Kiev om daar de tentoonstelling van de gevonden werken te helpen verzorgen. Want voordat de collectie in juli terugkeert naar Nederland, kan de Oekraïense kunstliefhebber komen kijken naar Duitse grootmeesters als Hans Holbein de Jonge en Sebald Beham.

De teruggegeven werken – 139 tekeningen en drie prenten – zijn namelijk vooral van Duitse oorsprong. Elen is daar blij mee, zegt hij door de telefoon: ,,De grote lacune in de collectie van het Boijmans was altijd het Duitse gedeelte. De Franse, Nederlandse en Vlaamse scholen zijn al langer aanwezig.'' Dat van de bijna 2.700 werken in de Koenigs-collectie juist die van de Duitse meesters ontbraken was geen toeval. Tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden juist deze tekeningen en prenten de interesse van de nazi's, die in de bezette gebieden jacht maakten op kunst voor onder meer het geplande Führermuseum.

De nu teruggegeven tekeningen en prenten hebben een lange weg afgelegd. Bankier en kunstverzamelaar Frans Koenigs kwam als Duitser in Nederland voordat de Tweede Wereldoorlog begon. Nadat hij in geldnood was geraakt gaf hij zijn collectie in onderpand aan een bank. De bank verkocht het aan havenbaron D. van Beuningen toen Koenigs niet snel genoeg met geld over de brug kwam. Van Beuningen verkocht het Duitse deel van de collectie aan de Duitse bezetter. Na de oorlog namen de Sovjet-troepen de tekeningen en prenten als oorlogsbuit mee.

Sindsdien golden 528 werken uit de Koenings-collectie als vermist. Elen beschreef deze werken in 1989 in een boek, dat in veel landen werd verspreid. De catalogus kwam ook terecht in Oekraïne, waardoor de vermiste werken bekend werden. ,,Er stonden geen plaatjes in van de tekeningen en prenten, maar wel beschrijvingen en de inventarisnummers. In de Oekraïne kon men hiermee de werken identificeren.'' Vorig jaar september erkende Oekraïne de claim van de Nederlandse staat op de werken.

Elen ging eind vorig jaar naar Kiev om de werken te bekijken. Nu helpt hij mee met het inrichten van de tentoonstelling in Oekraïne en houdt zich onder meer bezig met het klimaat in de expositieruimtes. Elen is lovend over de samenwerking met Oekraïne. ,,De mensen zijn hier buitengewoon behulpzaam, ik krijg echt alles te zien. De intentie is echt dat de werken terug moeten naar Nederland. Er wordt niks achtergehouden. Het museum deed zelfs een tekening van de Italiaan Jacopo de'Barbari erbij die aan mijn eigen aandacht ontsnapt was. Echt alles wordt uit de kast gehaald.''

Buiten de vermiste werken die zijn teruggevonden in Oekraïne zijn nog eens 307 tekeningen en prenten gelokaliseerd in Rusland. De Nederlandse overheid is al jaren bezig om dit gedeelte naar ons land te krijgen. ,,Rusland heeft een restitutiewetgeving waardoor er een uitvoerige procedure doorlopen moet worden voordat het rond is'', zegt Elen. Daarnaast is van 42 werken onbekend waar ze zijn. Elen zegt: ,,Ik heb zo mijn vermoedens over waar ze zijn, maar daar laat ik me niet over uit.''

Premier Balkenende opent op 22 maart de tentoonstelling in Kiev. Is de Koenigs-collectie in Oekraïne net zo'n issue als in Nederland. ,,Nee, de collectie op zichzelf niet. De kwestie van de verdwenen kunst wel. De Oekraïne is zelf zo'n 25.000 werken kwijtgeraakt in de Tweede Wereldoorlog. Het raakt hen dus wel.''