`Sommige leerlingen schreeuwen nu naar ons'

Na jaren van intimidatie, kan er op de Iraakse scholen tegenwoordig vrijuit worden gesproken. Maar nu wil de islam meer greep op het onderwijs krijgen.

De overwegend shi'itische leerlingen van het Al-Hoda-college, een middelbare school voor meisjes even buiten het centrum van de Iraakse hoofdstad Bagdad, snakken vooral naar één ding: rust. Zojuist hebben hun docenten gewaarschuwd voor weer een nieuwe bedreiging, die van een sectarische strijd tussen shi'ieten en sunnieten. Shi'ieten werden vorige week het slachtoffer van bloedige aanslagen, vermoedelijk het werk van sunnitische extremisten. Daardoor groeit de vrees voor strijd tussen de geloofsgemeenschappen.

,,Onder Saddam leefden we al permanent in duisternis'', verzucht de geheel in het zwart gehulde Nour (16), wier naam in het Arabisch ironisch genoeg `licht' betekent. ,,Nu krijgen we steeds meer bomaanslagen te verduren en beginnen we de moed opnieuw te verliezen. We willen ons eindelijk wel eens rustig bezighouden met onze hobby's, net als iedereen.''

Zoals de meeste scholen in Irak, zijn ook de meisjes van de Al-Hoda-school nog lang niet bekomen van de omwenteling, die ze het afgelopen jaar meemaakten. Na jaren van geestdodende intimidatie, die de norm was onder Saddam Hussein, konden leerkrachten en leerlingen plotseling vrijuit met elkaar spreken. Maar tegelijk heerste er de angst voor plunderingen, ontvoeringen en verkrachtingen, want maandenlang verkeerde Bagdad in de greep van anarchie.

Ook een andere factor, de islam, doet zich sterker dan voorheen gelden op school. Het grootste deel van de leerlingen in de klas draagt een sluier. Volgens het schoolhoofd, Sanna Naji Abbas, zelf ongesluierd, is het aantal hejabs op school het afgelopen jaar overigens slechts licht toegenomen. De meesten droegen er toch al een voor Saddam Hussein verdween. Maar een ander meisje – ook een Nour, de klas telt er vijf – vertelt dat een vriendin onlangs vanuit een auto kreeg toegeroepen: ,,Als je voortaan geen sluier draagt, maken we je dood.''

Radicale moslims roeren zich ook anderszins. Na de val van Saddam ontving de school het dringende verzoek de school te herdopen. Enkele lokale radicalen wilden dat de school voortaan zou heten naar de zuster van een prominente geestelijke die in 1999 door Saddam werd gedood. De schoolleiding legde het verzoek naast zich neer.

De wonden, die het juk van Saddam heeft geslagen, zijn diep. ,,Eigenlijk moet iedereen worden heropgevoed, ouders, kinderen en leerkrachten'', zegt Fuad Hussein, een Nederlandse Koerd die als adviseur van de voorlopige minister van Onderwijs in Bagdad werkt. ,,Veel kinderen wantrouwen hun ouders en hun leerkrachten. Jarenlang vertelden ze de kinderen immers leugens. De samenleving was onder Saddam zo dubbel dat ouders zelfs met hun eigen kinderen niet vrijuit durfden te praten.''

De meeste kinderen speelden echter zelf het door Saddam opgelegde spel mee. ,,We werden lid van de jeugdbeweging van Saddam, anders mochten we niet eens naar school'', zegt een meisje. ,,We durfden nooit kritisch te zijn, want we wisten dat onze vaders dan in moeilijkheden konden komen.''

Saddam stelde het onderwijs geheel in dienst van de bestendiging van zijn eigen regime. ,,Hij besefte dat hij via het onderwijs zo'n zes miljoen kinderen en toekomstige generaties naar zijn hand kon zetten'', zegt Fuad Hussein.

Alle leerkrachten werden verplicht lid te worden van Saddams Ba'ath-partij. Het onderwijs werd bovendien onderworpen aan een volledige ideologisering en militarisering. Elke week moesten onderwijzers tijdens een ceremonie ten overstaan van de scholieren met een kalasjnikov schoten in de lucht afvuren. In de zomervakantie gingen kinderen en leraren naar militaire kampen. En de hele maand mei stond in het teken van de verering van Saddam.

De leraren werden intussen door Saddam als oud vuil behandeld. Ze ontvingen een paar dollar per maand aan salaris. Velen hadden er een baantje bij. ,,Naast mijn baan als leraar werkte ik jarenlang tot één uur 's nachts als taxichauffeur'', zegt Abbas Fadil Al-Hakim, nu hoofd van een middelbare school voor ruim duizend jongens.

Na Saddams val stonden de nieuwe machthebbers voor een gigantische opgave. Eerst werd er een bescheiden zuivering onder de leerkrachten doorgevoerd. Zo'n 10.000 docenten die Saddam al te gretig hadden gesteund, werden ontslagen. De meer dan 300.000 overige leerkrachten bleven waar ze waren. ,,We konden moeilijk alle leerkrachten naar huis sturen'', stelt Fuad Hussein.

De leraren kregen vervolgens een korte bijscholing, waarbij het belang van democratische waarden werd onderstreept. De cursus viel niet overal in goede aarde. ,,Die Amerikanen deden alsof we helemaal van niets wisten'', zegt Al-Hakim, die onder het nieuwe bewind tot schoolhoofd werd bevorderd als opvolger van een fervente Ba'athist.

Meer in de smaak viel een drastische salarisverhoging voor het onderwijspersoneel, die kon oplopen tot het honderdvoudige van wat ze onder Saddam hadden verdiend. Ook zorgden de Amerikanen ervoor dat 2.500 verwaarloosde schoolgebouwen werden opgeknapt. Tienduizend andere scholen, met name op het platteland, wachten echter nog op hun beurt en bovendien is er volgens minister Alwan eigenlijk behoefte aan nog eens 4.500 nieuwe scholen. Voorlopig ontbreekt daarvoor het geld.

Fuad Hussein en de medewerkers van het ministerie van Onderwijs zorgden ervoor dat er binnen enkele maanden aangepaste schoolboeken kwamen. Maar die zijn nog niet overal doorgedrongen. ,,Bij ons op school worden nog dezelfde boeken gebruikt'', zegt Al-Hakim. ,,Alleen de pagina's met afbeeldingen van Saddam Hussein zijn er uitgescheurd.''

Voor sommige vakken zijn de problemen groter dan voor andere. Wat te doen bij voorbeeld met het onderwijs in de moderne geschiedenis van Irak? Fuad Hussein: ,,Dat laten we voorlopig maar even rusten. We zijn bezig daarvoor een speciale commissie op te zetten.''

En welke rol moet de islam krijgen? Vooral shi'itische politieke groeperingen – echte partijen zijn er nog nauwelijks – dringen krachtig aan op een prominente rol van de islam op school. Het is veel islamitische geestelijken een doorn in het oog dat het onderwijs nog altijd seculier van aard is. ,,Wij zijn daar uitdrukkelijk tegen'', zegt Haidar al-Haideri, vooraanstaand lid van SCIRI, een van de invloedrijkste shi'itische groeperingen. ,,Er moet veel meer ruimte voor de islam op school komen.''

Voor alle partijen, leraren en leerlingen, blijft het wennen aan de nieuwe situatie. Leerlingen durven nu leerkrachten af en toe tegen te spreken en dat schiet sommige leerkrachten in het verkeerde keelgat. ,,Sommige leerlingen schreeuwen nu soms naar ons'', klaagt schoolhoofd Sanna Naji Abbas. ,,Dat gaat echt te ver. De kinderen zijn minder geneigd te studeren dan vroeger en de manier waarop ze zich kleden, vind ik soms gewoon schokkend.''