`Geregisseerde rouw verliest zijn betekenis'

Nederland herdacht gisteren de aanslag in Madrid, maar het effect blijft minder lang hangen dan na de aanslagen in de VS op 11 september. Rouwen we te veel?

Om kwart over acht vanmorgen herdachten de leerlingen van het Amersfoortse Corderius College de aanslag in Madrid. Niet met een collectieve stilte, maar met praten in de klas. ,,Waar liggen jouw grenzen bij het bereiken van je idealen?'', vroeg de leraar Nederlands aan klas havo-2. ,,Voor een terrorist bij het ontsteken van een bom'', antwoordde een jongen. ,,Voor mij bij het trappen met voetballen.''

Gisteren om 12.00 uur, toen in heel Europa de drie minuten stilte begon, ging op het Corderius College gewoon de zoemer. Pauze! Net als op het Zuiderparkcollege in Den Haag, een vmbo-school en op honderden andere basisscholen en middelbare scholen. ,,We hebben 11 september herdacht'', zegt Egbert Boerma, vestigingsdirecteur van het Corderius. ,,We hebben Hans van Wieren herdacht. We hebben twee sterfgevallen op school herdacht. Als we nu weer duizend leerlingen bij elkaar zetten, gaat er een gevoel van vanzelfsprekendheid ontstaan. Het rouwen devalueert.''

Op het moment dat twee vliegtuigen de Twin Towers in New York doorboorden, tweeënhalf jaar geleden, werden televisie-uitzendingen in Nederland onderbroken. Op 11 maart gebeurde dat niet. De schok was op 11 september groter, maar het rouwen is er niet minder om. Op 14 september 2001 bleef heel Europa om 12.00 uur drie minuten stil. Vijfduizend Nederlanders verzamelden zich bij de Amerikaanse ambassade, in Maastricht namen die avond duizenden wandelaars deel aan een stille tocht.

Ook gisteren was er op verzoek van de Ierse premier Bertie Ahern, voorzitter van de Europese Unie, om 12.00 uur radiostilte in Europa. Vliegtuigen op Schiphol bleven aan de grond, treinen stonden stil als eerbetoon voor het Spaanse zusterbedrijf, net als politieauto's, autobussen. De veerponten in de Waddenzee voeren op minimale snelheid. Stilte op stations en in gemeentehuizen.

Op de Grote Markt in Groningen kwamen ambtenaren en burgers bij elkaar om naar burgemeester Jacques Wallage te luisteren. ,,Die drie minuten zijn belangrijk geweest'', zegt Wallage nu. ,,Ze leiden tot een gezamenlijk Europees gevoel. De bewustwording dat je er samen voor staat. De schok komt dichterbij. Het kan ook hier gebeuren.''

In het Haagse stadhuis riep burgemeester Deetman 250 aanwezige stadsgenoten op hetzelfde moment op het volk van Europa te mobiliseren in de strijd tegen het terrorisme. In Rotterdam was burgemeester Opstelten aanwezig bij een bijeenkomst die hij typeert als ,,plechtig'' en ,,sober''. In andere gemeentehuizen, provinciehuizen, op ministeries, op universiteiten en in bedrijven als Shell, Philips en KPN kwam er kort voor het middaguur bij werknemers een e-mail binnen met een `stilteverzoek'. De Spaanse ambassade in Den Haag kreeg de afgelopen dagen 800 steunbetuigingen binnen.

Socioloog Godfried Engbersen, verbonden aan de Erasmus Universiteit, ziet met elke nationale herdenking een versterking van de `geregisseerde rouw' in Nederland. ,,Mensen verliezen hun spontane emoties doordat er gewenning optreedt. Hoe langer de keten van geweld wordt, des te meer rouwen leidt tot ritualisering van die geweldsbeleving. Bovendien wordt de rouw geïnstitutionaliseerd, omdat een officiële instantie bepaalt hoe je je hoort te gedragen. Het wordt plechtig en betekenisloos.''

Volgens Engbersen heeft de herdenking van de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog op 4 mei nog wel effect, zij het met ups en downs. ,,We zijn een gepacificeerd landje, onkwetsbaar. Na de treinkapingen in de jaren zeventig zijn we niet meer met geweld bedreigd. We hebben er niet mee leren leven.''

Burgemeester Opstelten vindt het ,,onkies'' om de ernst van de aanslag op de Twin Towers te vergelijken met die in Madrid. Burgemeester Wallage waagt zich evenmin aan een vergelijking. ,,Een hiërarchie aanbrengen kan niet.'' Engbersen ziet om zich heen de eerste tekenen ontstaan van burgerlijke ongehoorzaamheid tijdens de drie-minuten-rouw. Mensen die bewust niet meededen.

Op het Zuiderparkcollege in Den Haag waren de leerlingen de aanslag gisteren al weer vergeten. ,,Elke dag aanslagen in de bezette gebieden'', zegt directeur Sean Clancy. ,,We moeten zoveel geweld verstouwen. Ik durf het haast niet te zeggen, maar het hek is van de dam. Hoe kun je als school nog een oordeel vellen over wat acceptabel is en wat niet?''

Clancy is ook op zijn hoede voor hetzes op school. ,,Als je te veel herdenkt, krijg je tegenstellingen tussen moslims en autochtone leerlingen. Je gooit olie op het vuur. Ik wil niet dat moslimkinderen zich betrokken voelen. Dat ze na moeten denken over hun schuld.''

De aanslag in Madrid zorgt er wel voor dat ook in Nederland reizigers in het openbaar vervoer zenuwachtiger zijn, bevestigt een woordvoerder van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD). ,,De toename is waarneembaar. Vergeten koffers en pakjes en rondslingerende tasjes zorgen voor extra werk. Reizigers reageren krampachtiger''.

Op het station Rotterdam Alexanderpolder stapt een Chinese mevrouw met twee kleine jongens in de metro naar Centraal Station. De jongens hebben ieder een ballon. Ineens klinkt er een luide knal. Er gaat een schok door de wagon. Dan begint een van de jongens te huilen. Zijn ballon is geklapt. De reizigers kijken elkaar opgelucht aan. Pffff.