In drie dagen radicale omslag

De Spaanse kiezers straften hun regering af op een manier die een paar dagen geleden nog onmogelijk leek.

José María Aznar, de man die acht jaar lang met zijn gesloten blik de Spaanse politieke arena beheerste, was gisteravond veranderd in een breekbaar ogende man die met moeite zijn tranen beheerste. De open glimlach van José Luis Rodríguez Zapatero zat van oor tot oor. Spanje veranderde op een dramatische manier van gezicht.

De zegen die Zapatero gisteren behaalde, kan historisch genoemd worden. Nooit eerder werd een lijsttrekker die zich voor de eerste maal presenteerde, gekozen. Nooit behaalde een kandidaat zoveel stemmen. En nooit werd een partij die met de absolute meerderheid regeerde zo verpletterend verslagen. De kiezers hadden er genoeg van: in drie dagen tijd waren de conservatieve Partido Popular en haar vertrekkende leider er in geslaagd om het ruime krediet van acht jaar regering teniet te doen.

De omslag kwam zaterdagavond. De officieel afgekondigde `dag van reflectie' was verlopen zoals de dagen ervoor: de meeste door de regering beheerste kranten, radio- en televisiestations droegen onverminderd de boodschap uit dat de daders van de aanslag in ETA-kring gezocht moesten worden. Maar in zijn persconferentie die avond maakte minister van Binnenlandse Zaken Ángel Acebes de arrestaties bekend van vijf verdachten die in een heel andere richting wezen: terreur van extremistische moslimgroepen.

Zelfs onder de aanhang van de conservatieve partij bleek de walging. Het dagblad Abc, geen socialistenvriend, had het vandaag over ,,het meest weerzinwekkende vertoon van manipulatie en sektarisme'. Dagenlang had de regering getracht de informatie over de aanslag te vervormen zodat het in het straatje paste van de verkiezingscampagne. De Partido Popular als enige optie en als terreurbestrijder die de eenheid van Spanje garandeerde tegenover binnenlandse separatistische bewegingen. De ambassadeurs kregen een brief van de minister van Buitenlandse Zaken met als boodschap: de Baskische terreurbeweging ETA was de dader. Buitenlandse correspondenten werden gebeld om hun berichtgeving hierop aan te passen.

En toen kwam de boodschap van de minister over de aanhoudingen. Alles wat zich de afgelopen jaren aan onvrede had opgehoopt, viel op zijn plaats. De oorlog in Irak, waar negen van de tien Spanjaarden tegen waren. Het gekluns met de olietanker Prestige. Het autoritaire optreden van de premier. En nu het onderzoek naar deze aanslag. Spanje strafte de vertrekkende regering af op een manier die voor donderdag onmogelijk leek.

Hoewel de socialistische kandidaat Zapatero de afgelopen weken niet iedereen kon overtuigen, was één ding zeker: aan integerheid ontbreekt het de nieuwe premier van Spanje niet. En dat is wat het diep getroffen land nu het meeste nodig heeft.

De keuze voor links heeft vergaande gevolgen, ook internationaal. Vanochtend herhaalde Zapatero zijn belofte die hij al voor de aanslagen deed: Spanje trekt zijn troepen terug uit Irak, tenzij voor eind juni de Verenigde Naties een breed mandaat krijgen. Bush en Blair, met wie Aznar het zo goed kon vinden, zullen kritisch naar hun eigen politiek moeten kijken, zo verklaarde Zapatero. Exit Spanje uit de Irak-alliantie, een koerswijziging die ook elders repercussies kan krijgen. Ook met de verwijdering van Frankrijk en Duitsland is het gedaan. Geen Spaanse weerstand meer bij de totstandkoming van de Europese grondwet.

Binnenlands is er eveneens een lange lijst van veranderingen die afgewerkt worden, zo beloofde Zapatero. Het tijdperk van de `partijtelevisie' is voorbij. Er wordt een nieuwe economische politiek ingezet: de defensiebegroting wordt bevroren en het geld wordt vrijgemaakt voor onderwijs. En er zal onderhandeld worden over verdere verdeling van bevoegdheden aan de autonome regio's.

Maar eerst moet er een stabiele regering gevormd worden en eenvoudig is dat niet in het labyrint van de Spaanse politiek. Voor de hand ligt een linkse coalitie met het sterk gedecimeerde Verenigd Links, de federatie wordt overheerst door de communisten. En met de Catalaanse Republikeinse nationalisten (ERC), een van de verrassende winnaars van deze verkiezingen. Er werd opgemerkt dat regionaal-nationalistische partijen niet automatisch met terroristen worden verward.

De eerste prioriteit, zo maakte Zapatero duidelijk, is het onderzoek naar de aanslagen. Vanochtend overwoog hij zo snel mogelijk naar Marokko af te reizen om de banden aan te halen. De onderzoekslijnen die nu door de politie worden gevolgd spelen daarbij een grote rol. Het pact tussen de partijen om eendrachtig de terreur aan te pakken moet worden hersteld. Nauwere samenwerking tussen de Europese veiligheidsdiensten lijkt eveneens op de agenda te staan. Zo bepaalt de terreurbestrijding, stokpaardje van José María Aznar, uiteindelijk ook de eerste stappen geworden van zijn opvolger.

Gerectificeerd

Dagblad Abc

In het artikel In drie dagen radicale omslag (15 maart, pagina 1) stond dat het dagblad Abc de regering ,,het meest weerzinwekkende vertoon van manipulatie en sektarisme' verweet. De krant doelde op gedrag van de socialistische partij.