Scheiden? Je gaat maar naar de dokter

Veel ambitieuze Turkse en Marokkaanse vrouwen houden het op den duur niet uit bij hun traditionele (import-)man. Maar ook na de scheiding is hun vrijheid beperkt. `Ik doe niets meer waardoor mijn ouders van streek kunnen raken.'

Een hoogbouwwijk in de Randstad. Sibel komt aangereden in een knalgele Renault, model sport. Ze stapt uit, loopt een flatgebouw binnen en steekt op de tweede verdieping de sleutel in het slot. Een gloednieuw Sony Home Video System staat te gloeien. Op de bank zit een jongen van een jaar of tien. Hij kijkt naar The Matrix en zegt: ,,Hoi mam.'' Sibel straalt, ze vertelt dat ze samen allemaal leuke plannetjes maken. ,,Deze maand heb ik een lang weekend Londen geboekt, vorig jaar gingen we naar Parijs.''

Sibel is een Turks-Nederlandse vrouw van 31 jaar. Ze is na tien jaar huwelijk weggegaan bij haar man, een Turkse jongen die net als zij was opgegroeid in Nederland en met wie ze tegen de zin van haar ouders was getrouwd. Ze trok bij hem en zijn ouders in. Zij ging werken als boekhouder bij een cateringbedrijf, hij had een baan als politieagent. Maar ze kregen steeds vaker en steeds heftiger ruzie, vertelt Sibel. Hij ging vreemd ,,met blonde meisjes'' en gebruikte drugs. Toen hij een relatie kreeg met een collega en haar begon te bedreigen, schreef ze zich in bij een woningbouwvereniging. Een jaar later kreeg ze met haar zoontje de flat en vroeg ze de scheiding aan.

Ze koestert geen wrok. ,,Mijn man is alleen voor de traditie met mij getrouwd'', zegt ze. ,,Eigenlijk is hij slachtoffer van zijn strenge opvoeding.''

Dat ligt anders voor Yücul. ,,Er waren onoverbrugbare verschillen tussen ons, maar hij koos de slachtofferrol. Maakte er misbruik van, met als gevolg dat mijn oudste broer geen enkel contact meer met me wil.''

Yücul besloot drie jaar geleden te scheiden. Ze trouwde in 1990 de man die haar ouders voor haar hadden gevonden in Turkije, terwijl zij met haar zes broers en zussen was opgegroeid in Nederland, de plek waar haar vader al een tijd werkte als gastarbeider. Hoewel ze haar aanstaande nooit had gesproken, stemde ze in met de trouwerij. ,,Ik wist dat ik moest trouwen en ik vond hem er wel leuk uitzien.'' Terug in Nederland werkte Yücul na haar middelbare beroepsopleiding bij een bank en vond daar vrienden en vriendinnen. Haar man kon als productiemedewerker aan de slag in een fabriek en ging daarna met Turkse vrienden naar het koffiehuis. De spanningen liepen op. ,,Hij was zo afhankelijk van mij'', vertelt Yücul, ,,ik kreeg er de kriebels van. Als hij meeging naar een personeelsfeestje van mij, zat hij de hele avond alleen en lette hij voortdurend op me.'' Hij begon te drinken en toen Yücul liet doorschemeren dat ze dacht aan een breuk, riep haar oudste broer de familie bijeen. Ze dreigde een alleenstaande moeder te worden, dat was een schande, dat kon niet. ,,Je gaat maar naar de dokter of een psychiater'', zei hij.

Yücul ging naar de psycholoog. Tien sessies maakte ze vol. Hij vroeg haar wat ze aan haar man wilde verbeteren, maar ,,het was klaar, ik wilde niet verder. Ondertussen had mijn man een wapen aangeschaft en bedreigde mij daarmee.'' Ze vertelde dat aan vriendinnen en haar jongste broer en die gaven de doorslag: ,,Ze zeiden dat het goed was, ik moest weggaan.'' Yücul brak en vertrok.

Laila (29) uit Rotterdam heeft een paar maanden geleden hetzelfde gedaan. Ze groeide in Nederland op als dochter van een gastarbeider en was elf jaar getrouwd met haar neef uit Marokko. ,,Ze vonden hem een goede partij voor mij.'' Met haar neef kreeg ze twee kinderen, die nu tien en vier jaar zijn. Na het mavo ging ze werken bij een autoverhuurbedrijf, ze moest tenslotte haar toekomstige echtgenoot gaan onderhouden. ,,Hij vond werk als vrachtwagenchauffeur. We hadden een slecht huwelijk. Mijn man sloeg me en bezocht intieme vrouwen. Toen ik hoorde dat mijn man in de hoerenstraat was gezien, wilde ik het niet geloven.'' Ze sprak erover met Nederlandse collega's en belde op hun advies een advocaat, om te gaan scheiden. Haar ouders zijn er fel op tegen. ,,Mijn moeder gaat de deur nog maar nauwelijks uit en mijn vader durft niet meer naar de moskee.'' Hij wil haar niet meer zien. Maar ze blijft geloven in haar besluit: ,,Ik kan voor het eerst de tv aan- en uitzetten wanneer ik dat wil.''

Drie mislukte huwelijken. Drie allochtone vrouwen. Zij willen in tegenstelling tot tientallen andere vrouwen over hun scheiding praten, maar om de schande voor de familie niet nog groter te maken mag hun naam niet in de krant. Ze vertellen hun verhaal, zeggen ze, om andere vrouwen te laten zien, dat het ook mogelijk is een gelukkig leven te leiden na een gebroken huwelijk.

Steeds meer allochtone vrouwen scheiden, constateert het Centraal Bureau voor de Statistiek. Opmerkelijk genoeg gaat het vaker mis bij de `ingeburgerde' vrouwen van de tweede generatie dan bij eerste-generatievrouwen: binnen tien jaar strandt dertig tot veertig procent tweede-generatiehuwelijken tegenover twintig procent eerste-generatiehuwelijken. Sociaal demograaf Jan Latten van het CBS voorspelt de komende jaren een ,,ware scheidingshausse'' onder tweede-generatievrouwen en hun mannen. Latten: ,,De tweede generatie is nog jong. Bovendien zal een deel van de gescheiden groep hertrouwen, en van hen zullen er ook weer veel scheiden.''

Het gaat vooral mis met Turkse en Marokkaanse meisjes die in Nederland geboren zijn en trouwen met een man uit het herkomstland, constateert het CBS. Tachtig procent van deze ingeburgerde vrouwen trouwt een man uit het buitenland, vaak het land waar hun ouders geboren zijn. Latten: ,,Je ziet dat die huwelijken vaak niet werken omdat de emancipatiekloof niet overbrugd kan worden. De emancipatiekloof is bij het huwelijk tussen een importman en een tweede generatie-allochtoon veel extremer, de opvattingen van man en vrouw verschillen dan fenomenaal. Andersom gaat het vaker wel goed, als een allochtone man een traditionele vrouw trouwt.''

Fleece-trui

Overal in het advocatenkantoor in de Haagse Schilderswijk staan prullaria. Tunesische eieren, Turks serviesgoed en Surinaamse stenen vogeltjes – cadeaus van dankbare cliënten. Het pand is weggestopt in een goedkoop appartementencomplex aan de Hoefkade met een bescheiden bordje op de deur. De telefonist spreekt vloeiend Turks. Advocaat Meriëtte Samama, een vrouw met een wilde bos zwartgrijze krullen in een fleece-trui, houdt er al twintig jaar kantoor. Haar vader was Tunesiër, dat verklaart volgens haar voor een groot deel haar betrokkenheid bij haar allochtone cliënten. Samama zit in het familie- en vreemdelingenrecht en staat ook allochtone Nederlanders bij die hun toekomstige bruid of bruidegom naar hier willen halen.

Regelmatig staan Turkse en Marokkaanse vrouwen bij de advocate op de stoep omdat ze van hun man willen scheiden. ,,Alle soorten vrouwen scheiden'', zegt Samama. ,,Ook laagopgeleiden of vrouwen zonder baan. Het is niet zo dat het voor hoogopgeleiden gemakkelijker is. Het gaat erom of iemand genoeg lef heeft.'' Want scheiden doen deze allochtone vrouwen niet zomaar. Het is niet: `We zijn uit elkaar gegroeid' of: `We communiceren niet meer met elkaar'. De raadsvrouw: ,,Als hij niet mept, gokt en een beetje leuk voor de kinderen is, vinden veel allochtone vrouwen het allang prima.''

Ook Samama merkt dat de vrouwen die wel scheiden meestal van de tweede generatie zijn. ,,De vrouwen van gastarbeiders gingen niet snel scheiden, zij waren heel afhankelijk van hun echtgenoot. Marokkaanse en Turkse meisjes van nu hebben vaak al een heel eigen leven als hun man wordt ingevlogen: een baan, vrienden en collega's. Zo'n huwelijk heeft een andere start: hij is helemaal afhankelijk van haar, zij spreekt de taal. Dat is slecht voor zijn zelfbeeld. Zo'n jongen denkt: `Waar gaat ze nu weer naartoe? Die frustraties slaat hij van zich af.'' En zo'n vrouw op haar beurt, zegt Erna Hooghiemstra, waarnemend directeur van de Nederlandse Gezinsraad, ziet daarop haar toekomstdromen in duigen vallen. Hooghiemstra promoveerde op onderzoek naar de partnerkeuze van Turken en Marokkanen in Nederland. ,,Daaruit bleek dat Turkse en Marokkaanse meisjes die hier opgegroeid zijn, grootse plannen hebben. Ze willen niet alleen voor hun kinderen zorgen en emanciperen in hoge mate. Dat botst met de conservatieve opvattingen van hun echtgenoten, die een huwelijk ambiëren dat maar weinig verschilt van dat van hun ouders.''

Yücul, Sibel en Laila stuitten alledrie op verzet van hun familie, toen ze het initiatief namen te scheiden. Waarom leggen jullie je niet neer bij je slechte huwelijk, kregen ze van alle kanten te horen. Je maakt ons te schande, klaagden ze, de familie is belangrijker dan jij. De schaamte, de schande voor de familie is in de ogen van diezelfde familie vele malen groter en ernstiger dan de last van een slecht huwelijk.

Naar de disco

Laila: ,,Mijn ouders zijn er fel op tegen. Mijn vader doet alsof hij me niet ziet als ik hem toevallig tegenkom.''

De Turks-Nederlandse Yücul uit Hoofddorp: ,,Ik had nog beter iemand kunnen vermoorden, denk ik soms. Dan waren ze minder kwaad geweest. Ik heb ze zo te schande gemaakt, ze konden het niet geloven.'' Yüculs vader heeft het contact met zijn dochter verbroken, maar de rest van de familie is zijn voorbeeld niet gevolgd. Daar is Yücul ,,dankbaar'' voor: ,,Bij mijn familie heeft het houden van uiteindelijk zwaarder gewogen dan de tradities.'' Toch belt haar moeder nog elke keer huilend op. ,,Ze denkt dat ik eenzaam ben. Maar toen mijn ouders vorig jaar in Nederland waren, was mijn moeder degene die wilde dat ik aan iedereen mijn nieuwe keuken liet zien.''

Sibel: ,,Tegen mij zeggen ze nu: het is jouw beslissing. Wij zijn niet meer verantwoordelijk voor jouw doen en laten.''

Sibel, Yücul en Laila kozen voor zichzelf, net als Nederlandse vrouwen, maar proberen er intussen alles aan te doen om hun familie niet nog meer in verlegenheid te brengen. Scheiden betekent voor hen zeker niet de ultieme vrijheid: de gemeenschap ligt altijd op de loer.

Yücul: ,,Ik ga altijd uit in gezelschap van vriendinnen en vertoon me niet op plaatsen waar ik mijn familie te schande maak. Maar soms weet ik dat ik op de grens zit, bijvoorbeeld als ik een café of discotheek bezoek. Ik drink wel eens alcohol, al voelde ik me daar eerst ook schuldig over.''

Laila: ,,Ik doe niks meer waarvan mijn ouders nog meer van streek zouden kunnen raken, want dat ik ga scheiden, daarmee heb ik de grens al bereikt.''

Yücul: ,,Als ik 's avonds weg wil, breng ik mijn kind niet naar mijn familie. Dan weten ze meteen dat ik de hort op ga. Wanneer ik bij mijn familie op bezoek ga, ga ik altijd netjes gekleed.''

Sibel: ,,Ik zorg dat ik niet op verkeerde plekken kom. Ik rook niet, drink niet, dan vraag je om problemen. En als ik 's avonds uit mijn werk kom, kruip ik lekker met mijn zoontje op de bank.''

Yücul: ,,Ik heb me afgevraagd: ben ik geen slechte moslim? Als ik van binnen goed ben, dan weet Allah dat wel. Scheiden is minder erg dan bij iemand blijven van wie je niet houdt. Je moet iemand toch liefhebben tot aan zijn dood? Dat kon ik niet en daarom kon ik ook geen goede echtgenote voor hem zijn.'' Sibel knikt: ,,Ik hecht aan de islam, en de ramadan. Ik vind het belangrijk dat mijn zoontje dit soort gebruiken meekrijgt.''

Mishandelen en islam

Veel minder dan voor christenen, die het huwelijk als en heilige handeling zien, is scheiden voor moslims een probleem, weet Pieter Sjoerd van Koningsveld, arabist-islamoloog en hoogleraar godsdienstgeschiedenis van de islam in West-Europa aan de Universiteit van Leiden. ,,In het islamitisch recht wordt het huwelijk beschouwd als een civiele overeenkomst met regels.'' Zodra de man niet aan zijn `onderhoudsverplichtingen' voldoet, mag de vrouw van hem scheiden, zegt Koningsveld. Dat wil zeggen: als hij zijn vrouw en kinderen goed verzorgt in de zin van: een huis regelen en huishoudgeld geven. Ook genegenheid en intieme betrekkingen vallen onder de islamitische definitie van `onderhoud'. Mishandeling, het erop nahouden van een ander en je vrouw (en kinderen) niet onderhouden zijn volgens Van Koningsveld klassieke (en geaccepteerde) redenen voor een echtscheiding.

Maar betekent dit dat scheiden voor moslims helemaal niet moeilijk is?

Nee, zegt Van Koningsveld, integendeel. Neem mishandeling, dat kan botsen met een andere regel. ,,Volgens het islamitisch recht zijn vrouwen tijdens hun huwelijk `binnen de grenzen van het redelijke' gehoorzaamheid verschuldigd aan hun man. Die regel kun je natuurlijk op verschillende manieren interpreteren en dat kan leiden tot mishandeling.''

Erna Hooghiemstra, die partnerkeuze van Turkse en Marokkaanse meisjes onderzocht: ,,Het is eerder de cultuur dan de religie die een probleem vormt. In principe staat de religie een scheiding niet in de weg. Was Mohammeds lievelingsvrouw Aisha niet een gescheiden vrouw? Als ouders grote druk hebben uitgeoefend op hun dochter om te trouwen met een man uit hun land van herkomst en het huwelijk wordt een sof, voelen ze zich vaak enigszins schuldig. Je ziet dan dat deze vrouwen als ze gaan hertrouwen wel alle vrijheid krijgen bij de partnerkeuze. Ze moeten bijna door middel van een gearrangeerd huwelijk hun vrijheid bevechten. Jongere dochters profiteren daar vaak van, op hen wordt minder druk gelegd.''

Sibel en Laila moeten er niet aan denken om te hertrouwen. ,,Een relatie beperkt me alleen maar'', zegt Sibel. ,,Ik wil nóóit meer een man. Alle mannen gaan vreemd, het gaat ze alleen maar om de seks.''

Laila: ,,Mijn moeder zei: als je van deze man af bent, moet je niet verwachten dat je met een nieuwe man thuis kan komen. En van mij hoeft het voorlopig ook even niet. Ik verheug me op de rust in mijn leven.''

Yücul is de enige die graag een nieuwe man wil, het liefst een Turk die hier geboren is en die haar `vrij laat'. Ze voelt druk van haar ouders, broers en overige familieleden om snel te hertrouwen. Via hen meldden zich al enkele kandidaten. ,,Mijn moeder vertelde dat zich in het dorp in Turkije waar zij wonen een jongeman bij haar had aangediend. En via via hoorde ik dat mijn broer ook een geschikte man voor me gevonden had.''

Hun ex-mannen zijn inmiddels weer aan de vrouw. Sibel's ex-man heeft al twee jaar een Nederlandse vriendin, met wie hij niet mag trouwen van zijn ouders. Yüculs ex-man vestigde zijn hoop op een 19-jarig meisje dat rechtstreeks uit Turkije is overgekomen en met wie hij inmiddels een kind heeft. Laila en haar man liggen nog in scheiding, maar hij is al druk bezig een nieuwe huwelijkskandidaat te regelen. Laila luisterde zijn telefoongesprekken af. ,,Hij gaat trouwen met een heel gelovig Marokkaans meisje. Met hoofddoek en ze komt uit Marokko.''

Intussen zijn ze alledrie financieel onafhankelijk. Hun voormalige echtgenoten betalen geen alimentatie. Laila zegt stellig dat ze ,,helemaal niks'' meer wil van haar vroegere echtgenoot. Sibel noemt zichzelf ,,erg ambitieus''. Nu doet ze de administratie van een cateringbedrijf. ,,Maar ik wil later een eigen accountancykantoor beginnen. In januari ben ik begonnen met een opleiding tot registeraccountant.'' Yücul: ,,De drang om onafhankelijk te zijn is heel groot. Ik wil alles zelf doen. Dat gevoel is sinds mijn scheiding nog veel sterker geworden.''

Yücul woont nu met haar zoon in Hoofddorp, in een eigen koopwoning in een nieuwbouwwijk. ,,Ik wil per se mijn familie en mijn ex-man laten zien dat ik heel goed alleen voor hem kan zorgen.'' Ze laat trots haar huis met inbouwkeuken zien, betaald met spaargeld en het geld dat ze van haar ex kreeg toen hij haar uitkocht uit hun gezamenlijke koopwoning. Haar familie hielp haar verhuizen, op voorwaarde dat ze wel in dezelfde stad bleef wonen als zij.

Haar grootste uitdaging van het afgelopen jaar? Aan haar broers vertellen dat ze alleen met haar kind op vakantie wilde gaan. Ze is gegaan, naar Turkije. Haar hoofddoek ging af en ze trok een leuk topje aan, ,,dat kan nu wel. Daar kan ik van genieten.'' Haar vriendinnen zeggen vaak dat ze erg trots op Sibel zijn en ook haar collega's hebben haar verandering met verbazing gadegeslagen. Ja, geeft ze toe, eigenlijk ben ik een stuk Nederlandser geworden.Hij was zo afhankelijk van mij. Ik kreeg er de kriebels van