Rusland staat er uitstekend voor

Weinig landen zijn de nieuwe eeuw zo voorspoedig begonnen als Rusland. De import en export groeien, er ontstaat een heuse middenklasse.

Wat een verschil vier jaar kan maken. Toen president Poetin in 1999 aantrad, was 2003 nog het jaar van de zondvloed. Terugbetaling van de Russische staatsschuld zou pieken op 18 miljard dollar – onbetaalbaar. Rusland moest weer onder het juk van het IMF. De van de Sovjet-Unie geërfde infrastructuur zou krakend ineenstorten.

Vier jaar en 38 procent economische groei later lacht het lot Rusland toe: weinig landen zijn de 21ste eeuw zo voorspoedig begonnen. Dit jaar groeide de economie opnieuw met ruim 7 procent. De staatsschuld is versneld afgelost en het staatsbudget kende in 2003 een surplus van 8 miljard euro. De export steeg met een kwart, de import met 23 procent. De kluis van de Centrale Bank bevat nu een robuuste valutareserve van 88 miljard dollar. Rusland wordt ook minder kwetsbaar voor fluctuerende olieprijzen: vorig jaar werd een stabilisatiefonds in het leven geroepen dat spaart in tijden van hoge olieprijzen, en uitgeeft in tijden van lage.

Je ziet de groeiende welvaart in Moskou, waar de winkelcentra, bowlinghallen en elitni woontorens in koortsachtig tempo verrijzen – soms té snel, gezien de ramp met zwemparadijs Transvaal. Moskou is dan wel niet representatief voor Rusland, maar ook in provinciesteden gaat het beter. Meer winkels, nieuwe huizen. Er groeit een Russische middenklasse, die – zeker als komend jaar de primitieve banksector wordt hervormd – haar gespaarde dollars onder het matras zal weghalen en kredieten opneemt. Vorig jaar groeide de markt voor consumentenleningen met 79 procent, tot 9 miljard dollar.

De welvaartsverschillen in Rusland zijn nog veel te groot: met een economie kleiner dan de Nederlandse kan het land nu bogen op 25 miljardairs. Maar toch sijpelt de groei nu ook door naar de gewone bevolking. Het reëel besteedbare inkomen steeg vorig jaar met 14,5 procent, er leven 27 procent minder Russen onder het officiële bestaansminimum van 74 euro dan het voorgaande jaar – al zijn dat nog altijd 31 miljoen burgers. De achterstanden in betaling van pensioenen en salarissen zijn grotendeels ingelopen.

Alle lof dus voor president Poetin, die na acht jaar chaos onder Jeltsin stabiliteit bracht. Zijn gematigd hervormingsgezinde kabinet drukte tal van hervormingen door een gehoorzaam parlement. De belastingen werden verlaagd, de belastingwet gestroomlijnd. De douane is gereorganiseerd, het eigendomsrecht, het faillissementsrecht en de arbeidswet gemoderniseerd. De Petersburgse liberalen die in het nieuwe kabinet heersen, wachten nu nieuwe uitdagingen: hervormingen van de woonsector, de `natuurlijke monopolies', de banken. Want Poetin is ongeduldig. Hij wil als hervormer de geschiedenis ingaan, maar er zijn al te veel initiatieven in de indolente bureaucratie gesmoord.

Dat Rusland al te sterk leunt op de export van olie en gas, hoeft geen bezwaar te zijn. De VS, Canada, Australië, Zweden en Finland groeiden ook lang op basis van grondstoffenexport. Zolang de olie niet onder een bureaucratisch staatsmonopolie valt, zoals in de OPEC-landen, kan het als motor voor economische ontwikkeling dienen. En Rusland kent sinds medio jaren negentig een zevental oliebedrijven die gezond met elkaar concurreren, merkt de econoom Anders Aslund op in de Moscow Times.

Buitenlandse beleggers, nog niet helemaal bekomen van de roebelcrisis van 1998, krijgen weer vertrouwen in Rusland. Hoewel de Centrale Bank de directe buitenlandse investeringen op 4 miljard dollar schat, komt Gostatkom voor 2003 uit op 6,8 miljard – 50 procent groei. Relatief nog weinig, maar veel grote transacties werden offshore afgewikkeld. Zo heeft BP zich vorig jaar voor meer dan 7 miljard dollar ingekocht bij de olieconcerns TNK en Slavneft – een bedrag dat niet in deze statistiek voorkomt. ,,Wij gaan het verschil maken in dit land'', vertelde een topmanager van het nieuwe BP-TNK onlangs tijdens een diner. ,,Dit is geen land voor zwakke zenuwen, de risico's zijn immens. Maar de winsten ook.''

Geruchten gonzen door Moskou dat ook de andere supermajors van de olie-industrie een stap in het diepe overwegen. Het Kremlin zou nog één buitenlandse overname in de oliesector tolereren. Wordt dat Shell, naarstig op zoek naar nieuwe reserves? Volgens de zakenkranten Vedemosti en Kommersant is Shell nu in gesprek met zakentycoon Abramovitsj voor een aandeel in diens Sibneft.

Ook Russisch vluchtkapitaal keert terug: bankparadijzen als Cyprus, Luxemburg, de Maagden-eilanden en Zwitserland bevonden zich in de toptien van grootste investeerders in de Russische economie. Dit ondanks de harde aanval van het Kremlin op het zakenimperium van Yukos' Michail Chodorkovski, dat deed vrezen voor een nieuwe ronde van herverdeling van rijkdom en economische chaos. Inmiddels is de markt gerustgesteld: Yukos is een uniek geval. Dat de oligarchen in de toekomst zwaarder worden belast, is onvermijdelijk en niet meer dan billijk. En dat de politiek ambitieuze zakentycoon een toontje lager zingt, is eigenlijk wel gunstig. ,,Vroeger werd je bestolen door de bureaucratie en door de oligarchen'', grapte een zakenman onlangs. ,,In de toekomst heb je alleen nog maar te maken met de goede oude bureaucratie.''

Dat de democratie en de vrije pers onder Poetin lijden, is ook niet al te bezwaarlijk. Is de basis voor het succes van `kleine tijgers' als Taiwan en Zuid-Korea ook niet gelegd in decennia van liberale autocratie? Het is zinloos Rusland steeds te vergelijken met de VS of de EU, werd onlangs opgemerkt. Qua welvaart is het veel zinvoller haar met Mexico of Argentinië te vergelijken. En dan scoort Moskou helemaal niet zo slecht op het punt van democratie, persvrijheid of zelfs corruptie.