Graven voor Oranje

Niet het wetenschappelijke onderzoek, maar het koninklijke bezoek kwam op de eerste plaats bij opgravingen naar Fort Oranje, op het Braziliaanse eiland Itamaracá. `Het absoluut hoogtepunt van het project was het bezoek dat Hare Majesteit, Koningin Beatrix, op 28 maart 2003 aan Fort Oranje bracht, in gezelschap van Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Willem-Alexander en diens Gemalin, Prinses Máxima. En niet te vergeten het gevolg dat de stoet completeerde', schrijft cultuurhistorica Hannedea van Nederveen Meerkerk (MOWIC E-Journaal 6). Ze gaf samen met archeoloog Oscar Hefting leiding aan het Nederlandse historisch-archeologisch onderzoek van het fort. De ministeries OCenW en Buitenlandse Zaken hebben uit het HGIS-cultuurbudget (Homogene Groep Internationale Samenwerking) 569.000 euro aan het project meebetaald, omdat het iets toevoegde aan de internationale profilering van de Nederlandse cultuur. Ze zijn tevreden over de resultaten: er zijn resten van het zeventiende eeuwse Hollandse fort gevonden en mooie plaatjes van het bezoek van de koningin in de kranten.

Professor Frans Theuws van het Amsterdams Archeologisch Centrum is minder jubelend. ``Ik trek mijn handen ervan af. Meer zeg ik er niet over.'' Aanleiding is een verslag van vier van zijn studenten die aan het onderzoek in Brazilië hebben meegedaan. Ze hebben ernstige klachten over de wetenschappelijke en organisatorische capaciteiten van Van Nederveen Meerkerk en Hefting.

Enkele punten: Hefting had ergens een proefsleuf getrokken waar die helemaal niet nodig was. Van Nederveen Meerkerk, geen archeologe, moest en zou toch per se zelf een waterput uitgraven, waarbij ze meer informatie vernietigde dan eruit haalde. Tot slot kreeg het tweetal ook nog eens ruzie met elkaar en de Braziliaanse archeologen, met wie ze samenwerkten. Al met al werd het cultureel erfgoed eerder bedreigd dan beschermd, aldus een van de studenten in een toelichting.

Hefting wil niet over de kritiek van de studenten praten. ``Die is geëvalueerd.'' Verder zeggen hij en Van Nederveen Meerkerk dat alles in overleg ging met de Brazilianen, die de eindverantwoordelijkheid droegen. Bij Buitenlandse Zaken hebben ze geen reden om aan te nemen dat het project wezenlijk anders is verlopen dan andere HGIS-projecten. Aan de gestelde voorwaarden lijkt voldaan, zegt een woordvoerder.

Daar zit hem de kneep. Er zijn resten van het zeventiende eeuwse Hollandse fort gevonden, de koningin is op bezoek geweest en er was publiciteit in Nederlandse en Braziliaanse media. Dat is blijkbaar genoeg. HGIS-projecten mogen zelfs niet een te wetenschappelijk karakter hebben, omdat anders te veel wetenschappers om HGIS-gelden gaan vragen, zo valt duidelijk te horen op Buitenlandse Zaken.