...de krant antwoordt

De redactie ontving gisteren enige tientallen reacties van gelijke strekking, waaruit doorgaans de conclusie kan worden getrokken dat een groter aantal lezers geschokt moet zijn geweest.

Dat is natuurlijk te betreuren – de desbetreffende tekening van Kamagurka had in ieder geval niet die bedoeling. Het is ook niet voor het eerst dat een tekening of illustratie de toorn van lezers opwekt. En het is ook nooit helemaal te vermijden, tenminste zolang de krant getekend commentaar op het nieuws wil publiceren.

Vorig jaar ontplofte het ruimteveer Columbia bij terugkeer in de dampkring – het commentaar toen van Kamagurka en Fokke & Sukke schoot een aantal lezers eveneens in het verkeerde keelgat. Ook toen was deze rubriek gewijd aan uitleg en toelichting.

Hoezeer ik ook de gevoelens van de lezer respecteer en begrijp, mij valt ook op dat de toon van afschuw en de woede natuurlijk vooral door de barbaarse aanslag in Madrid zélf wordt veroorzaakt.

Kamagurka hanteerde alleen een tekenpen – hij plaatste niet de bommen. De daad was heel erg, de tekening was alleen een tekening. Daarmee wil ik me niet verschuilen achter het bekende verweer dat de boodschapper weer eens wordt aangeklaagd in plaats van de boodschap.

Wie al die reacties leest kan zich alleen niet aan de indruk onttrekken dat vooral de aanslag erg wordt gevonden, waarop de tekenaar dan wordt aangesproken.

Daarna dringt zich natuurlijk onmiddellijk de vraag op waarom dan de krant in de marge van het nieuws, dat vaak heel verschrikkelijk is, toch dat kennelijke spel met de gevoelens van de lezer wil spelen. Dat willen we inderdaad, maar niet uit willekeur of puur voor de platte grap. Satirische of politieke tekeningen in kranten hebben een functie. Ze leveren commentaar, draaien de zaak om, verzachten of onderstrepen het gebeurde, waardoor absurde effecten kunnen ontstaan. Het is geen journalistiek in de ware betekenis van het woord: het stijlboek van de krant biedt hier geen uitkomst.

Het gaat hier om pure artistieke vrijheid, zonder welke een kunstenaar niet kan gedijen en een tekenaar zich niet kan ontwikkelen. Vorig jaar schreef ik daarover: ,,die vrijheid betekent ook de vrijheid om soms de plank mis te slaan. Een spotprent is geen hoofdartikel. Verder hopen we dan dat de gekwetste lezer zo vriendelijk wil zijn die rubriek voortaan over te slaan. Natuurlijk praten we met onze tekenaars dagelijks over hun werk en als we in het midden brengen dat we de grap `niet begrijpen', dan is er meestal toch wel een andere voorhanden''.

In dit geval begrepen we de tekening perfect: er waren ook meerdere varianten voorhanden. Deze is welbewust uitgekozen. Het probleem blijft echter dat over smaak en humor eindeloos valt te twisten. Dat actuele grappen ook gebeurtenissen met dodelijke afloop tot onderwerp hebben, valt niet te vermijden. Dat wil de redactie ook niet. Zwarte humor, de macabere grap, galgenhumor, ze kunnen ook letterlijk `verlichting' brengen. Socrates zegt in Plato's Symposion: ,,De ware dichter moet tragisch en komisch tegelijk zijn, en het hele leven van de mens moet beschouwd worden als een mengeling van tragedie en komedie.''

Dit citaat werd ook in de Huizinga-lezing van 2001 `Holocaust, terreur en galgenhumor' door de Amerikaanse hoogleraar Wendy Doniger opgehaald. Zij herinnerde er aan dat de Grieken op iedere cyclus van drie tragedies een saterspel, een satire, lieten volgen. De macabere grap was volgens haar een middel om met vrolijkheid ,,al die angst'' te herscheppen. In die opvatting is humor een manier om de gruwel van alle dag te verwerken. De betere tekening kan dat. Die willen we graag plaatsen.

Veel lezers vonden dit dus, zacht gezegd, niet die ,,betere tekening'' waar de redactie naar streeft. Dat is jammer, maar het blijft toch belangrijk dat de tekenaar de gelegenheid heeft die te publiceren.