Boeken, Burgess en letterlui

De Boekenweek is in volle gang en Pieter Steinz wijdt het elfde deel van zijn serie over thema's in de wereldliteratuur aan het literaire leven in het algemeen en Earthly Powers van Anthony Burgess in het bijzonder.

Voor zijn aanstekelijke boekje Ninety-Nine Novels selecteerde Anthony Burgess twintig jaar geleden de beste romans die sinds 1939 in het Engels waren verschenen. Hij maakte de honderd niet vol omdat hij de lezers de kans wilde geven om een van zijn eigen boeken aan de lijst toe te voegen. Geen gemakkelijke opdracht, want de veelschrijver Anthony Burgess (pseudoniem van John Wilson, 1917-1993) had op dat moment al meer dan vijftien romans op zijn naam staan, waarvan er een paar briljant waren: de literaire satires over de stuntelende dichter Enderby, de experimenteel geschreven toekomstroman A Clockwork Orange, en het in 1980 verschenen Earthly Powers, waarin Burgess al zijn thema's en stilistische creativiteit had samengebald.

Earthly Powers, 650 bladzijden dik, is een goed voorbeeld van drie boeken voor de prijs van een – of eigenlijk vier, aangezien je het om te beginnen kunt lezen als een spannend en humoristisch epos over de waanzinnige twintigste eeuw. Het levensverhaal van de semi-beroemde schrijver Kenneth Marshall Toomey, wereldburger, homoseksueel en zwager van de Paus, is een filosofische roman over de manier waarop Goed kan verkeren in Kwaad. Het is een Graham Greene-achtige verhandeling over de zwaktes en kracht van het (katholieke) geloof. En omdat Toomey bevriend is met tientallen beroemde collega's, en zich bovendien beweegt in alle brandhaarden van het literaire leven (de Linkeroever in Parijs, het Londen van de Bloomsbury Group), biedt Earthly Powers ook een luchthartig overzicht van de wereldliteratuur in de afgelopen honderd jaar. Het is doodzonde dat de roman nooit in het Nederlands is vertaald, te meer daar het Engels van Burgess niet van het allersimpelste soort is.

Burgess spreekt zich in Earthly Powers expliciet uit over de vrijheid die een fictieschrijver zich veroorlooft – het boek staat in de traditie van André Gide's `schrijver schrijft roman'-roman Les faux-monnayeurs. Toch konden de critici het in 1980 niet laten om het vermeende model voor Kenneth Toomey aan te wijzen: William Somerset Maugham, zelf de auteur van een knappe literaire sleutelroman (Cakes and Ale, 1930). En hoewel er overeenkomsten zijn – de drie namen, de homoseksualiteit, de door de literaire kritiek niet gewaardeerde populariteit – heeft Toomey's biografie ook elementen van die van E.M. Forster, Evelyn Waugh en Graham Greene. Burgess' fantasie is groot genoeg om ze allemaal te omvatten. Zoals Toomey in het begin van het boek zegt: `Fictieschrijvers hebben altijd moeite om uit te maken wat er echt gebeurd is en wat ze zich voorstellen dat er gebeurd is. That's why, in my sad trade, we can never be devout or pious. We lie for a living.'

Anthony Burgess toont zich een meester in het dooreenweven van historische en fictieve gebeurtenissen; zo verhindert Toomey in een menselijke reflex een vooroorlogse aanslag op Heinrich Himmler (daarmee eens te meer demonstrerend dat goede daden de ergste gevolgen kunnen hebben). En net als in de Enderby-cyclus leeft Burgess zich uit in het minutieus beschrijven van het oeuvre van zijn hoofdpersoon, dat in Toomey's geval onder meer bestaat uit Maugham-achtige romans en een libretto voor een moralistische opera over Sint-Nicolaas van Bari. Nog mooier is zijn kenschets van het oeuvre van de grote midden-Europese schrijver Jakob Strehler, winnaar van de Nobelprijs voor literatuur in 1935; een kruising tussen Robert Musil en François Rabelais (!) die beroemd werd door zijn familieroman Vatertag, over de vrolijke chaos in de nadagen van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Burgess weet het boek zó uitvoerig en aanlokkelijk te beschrijven dat je even gaat twijfelen aan het fictieve karakter van Jakob Strehler. Want wie won ook alweer de literaire Nobelprijs in 1935?

Inderdaad: die Nobelprijs werd in dat jaar niet toegekend.

Reacties:

steinz@nrc.nl

Anthony Burgess: `Earthly Powers'

(uitg. Penguin).

Volgende week in

`Lees mee met NRC':

parallelle werelden.

Besproken boek: `Le Petit Prince' van Antoine de Saint-Exupéry.