Zoveel mogelijk doden, dat is de trend

Wat leren de aanslagen in Madrid over het denken van terroristen? En wat is er tegen te doen? Veiligheidsexperts geven hun mening.

Wie de aanslagen in Madrid ook heeft gepleegd de ETA en/of Al-Qaeda veiligheidsexperts twijfelen er niet aan: de aanslagen onderstrepen een trend van schaalvergroting in het terrorisme met Al-Qaeda als grootste architect en inspiratiebron. Het doel: zoveel mogelijk slachtoffers, die willekeurig zijn gekozen, om zoveel mogelijk media-aandacht te krijgen en een zo groot mogelijk schokeffect in de samenleving te bereiken.

,,De trend die ik zie sinds de aanslagen van 11 september zie, is dat terroristen steeds meer voor grote aanslagen kiezen'', zegt de Duitse veiligheidsexpert prof.dr. Joachim Krause van de universiteit van Kiel. ,,Kleinschalig terrorisme levert niet zoveel media-aandacht op. Er is een duidelijk verband tussen het niveau van het gebruikte geweld en de media-aandacht. In de jaren zeventig was het nog voldoende om aandacht te krijgen door een paar weken een politieman te gijzelen en die dan weer vrij te laten, zoals de Baader-Meinhof-groep deed. Dan kreeg men al media-aandacht. Maar dat is nu niet meer genoeg'', zegt Krause vanuit Kiel.

Volgens de Brit John Gearson, docent defensiestudies aan King's College in Londen, is de trend van schaalvergroting al in de jaren negentig ingezet. Hij verwijst naar de bomaanslag in Oklahoma-stad in 1995 (168 doden, ruim 500 gewonden). Eén van de Amerikaanse daders zei later dat het doel was om een hoog dodental te bereiken ,,teneinde aandacht te krijgen''. ,,De daders van Madrid was het erom te doen zoveel mogelijk mensen dood te maken, en niet alleen maar bommen te laten afgaan'', zegt Gearson vanuit Londen. ,,Als het de ETA is geweest, is dat een nieuwe werkwijze. Als het Al-Qaeda was, is het geen verandering, want die werkte al zo.''

De Duitser Krause zegt: ,,De daders van Madrid hebben een grote aanslag van Al-Qaeda willen kopiëren. Kleinere terroristengroepen nemen de methoden van Al-Qaeda over.'' Zijn theorie is dat de aanslag door de ETA is gepleegd met de bedoeling die te laten lijken op een aanslag van Al-Qaeda en zo de zittende Spaanse regering verzwakt uit de verkiezingen van komende zondag te laten komen. ,,Als de indruk blijft bestaan dat dat Al-Qaeda hierachter zit, kan de ETA hier baat bij hebben. Dat is de bittere logica van deze aanslag. De explosieven zijn van de ETA, dat is al bewijs. En ook de andere aanwijzingen, zoals het gevonden busje met koran-teksten, passen in deze theorie'', zegt Krause.

Volgens Gearson is een tactiekverandering van terreurgroepen zoals de ETA niet uitgesloten: ,,Ze kunnen die wijzigen, ook als ze uiteenvallen. Er blijft altijd een harde radicale kern over die hetzelfde blijft nastreven. Als dit de ETA was, is de boodschap: de tijd van de ETA is niet voorbij, wij kunnen niet worden genegeerd.'' ,,Maar'', zegt Gearson, ,,het is dat je de Spaanse minister van Binnenlandse Zaken zo vaak hoort zeggen dat dit het werk van de ETA was, anders zou je toch meer zoeken naar internationale vingerafdrukken en denken in de richting van Al-Qaeda.''

Is er iets tegen dit terrorisme te doen? Zonder het openbare leven aan te tasten?

,,We kunnen dit terrorisme niet elimineren zonder een politiestaat te vormen. Dus moeten we accepteren dat er een bepaald niveau van wanorde mogelijk is'', zegt Gearson. ,,We kunnen niet al het terrorisme voorkomen. We kunnen wel proberen de mogelijkheden en de kansen van terrorisme te verkleinen, en proberen het te marginaliseren.'' Krause is dezelfde mening toegedaan: ,,Je kunt er niet zoveel aan doen. We leven in een vrije wereld en niemand wil die opgeven. Spanje was trouwens tot nu toe redelijk succesvol in zijn optreden tegen het terrorisme.'' Veel veiligheidsexperts menen dat deze aanslagen uiteindelijk tegen de ETA zullen werken. ,,Als vroeg of laat duidelijk wordt dat de ETA hierachter heeft gezeten, zal dat zeker leiden tot een marginalisering van de ETA'', zegt Krause. Een Europees `11 september' wil hij de aanslagen niet noemen, maar ,,we hebben dit in Europa nog niet gezien'', meent Krause.

Volgens Uri Rosenthal, voorzitter van instituut en veiligheid COT, bewijzen de de aanslagen in Madrid dat het ,,catastrofaal terrorisme'', met zoveel mogelijk slachtoffers, zijn intrede heeft gedaan in West-Europa. ,,Na 11 september zal 11 maart de boeken ingaan als de volgende aanslag op de westerse democratieën. Bush heeft gezegd dat de oorlog tegen het terrorisme er één is van een lange adem. En duidelijk is nu dat we middenin die oorlog zitten.'' Het optimisme van tien jaar geleden, toen het einde van de geschiedenis werd gevierd, is gelogenstaft, zegt hij. ,,Dit soort terreur zal onze maatschappij definitief veranderen.''

Maar ook de Nederlandse samenleving is hiertegen amper te wapenen: ,,In theorie is het mogelijk het niveau van veiligheid zozeer op te krikken dat je nagenoeg onkwetsbaar wordt voor aanslagen. Maar dan moet je bij voorbeeld alle overheidsgebouwen permanent bewaken. En de bescherming van het spoorvervoer vergt een veelvoud van die van het luchtverkeer, en daar stuiten we al op de grenzen van de mogelijkheden.''

Feit is dat Nederland zich sinds 11 september matig tegen terreur heeft gewapend, zegt Rosenthal. De overheid heeft in de eerste plaats geld vrijgemaakt voor sociale veiligheid. En de aanstelling van extra conducteurs in Rotterdam bleek zo duur dat de gemeente werd gedwongen op die succesvolle maatregel te bezuinigen. ,,Sociale veiligheid staat voorop. De budgetten voor terreurbestrijding zijn daaraan ondergeschikt gemaakt.''

Een groter probleem is dat de burger mentaal niet is toegerust op terreurdreiging. Rosenthal: ,,In Nederland overheerst het idee dat de medemens het goed met ons voor heeft. De waakzaamheid van het individu is laag. Op dat punt moet de omslag nog gemaakt worden.'' De openheid van de samenleving en de traditionele weerzin tegen sociale controle veranderen. ,,Mensen moeten leren alert te zijn op hun omgeving. We moeten onze naïviteit afschudden.''

De overheid heeft hierin ook een rol, zegt Rosenthal. ,,Het kabinet is tot nu toe erg terughoudend geweest in het wijzen op veiligheidsrisico`s. Maar ik denk wel dat Binnenlandse Zaken het roer nu om zal gooien. Dat zat al in de pijplijn.''

Ook de inlichtingendienst AIVD werd na het einde van de Koude Oorlog minder alert op de beveiliging van objecten, zegt Erik Luiijf van TNO FEL. Hij deed tot vorig jaar onderzoek naar de gevoeligheid van de vitale infrastructuur voor aanslagen. Zo kon hij vaststellen dat talrijke sectoren alerter zijn geworden op mogelijke terreurdaden. ,,Maar in het algemeen blijven we erg geneigd te denken dat zulke dingen hier niet zullen gebeuren. Het bewustzijn van veiligheidsrisico's is naïef laag.''