Werkloos in Duitsland: meer plichten, minder geld

Duitsland neemt steeds strengere maatregelen om de uitkeringen terug te dringen en werklozen weer aan het werk te krijgen. Ondertussen blijft de werkloosheid maar stijgen. Over de late wraak van het Wirtschafswunder.

Christen Götze (37) zit in afdeling 111 achter een computer en tuurt naar het vacatureaanbod. Ze is fotograaf en de uitkomst van haar zoektocht weet ze al bij voorbaat. De computers van het arbeidsbureau in de Berlijnse wijk Charlottenburg hebben al sinds 2000 dezelfde boodschap voor haar: geen werk.

Götze is niet alleen. Met haar drentelen deze ochtend tientallen werkzoekenden over het steriele linoleum. Vanuit de maartse sneeuwbui naar de portier, naar de wachtkamer, de ambtenaar, de computer en weer terug de sneeuw in. Mannen en vrouwen, jongeren en ouderen, Turken en Duitsers. Cijfercodes geven de route aan. Technische beroepen (111, 112, 113): eerste verdieping, links. Handel (131, 132): eerste verdieping, rechts. Academisch geschoold (133) nog een trap hoger. In het Arbeitsamt aan de Königin Elisabethstrasse is de sfeer net zo opgewekt als in een ziekenhuis.

De Duitse werkloosheid is hoog en taai. Ooit verbond kanselier Gerhard Schröder (SPD) zijn politieke lot aan de belofte de werkloosheid tot 3,5 miljoen terug te dringen. Nu telt het land 4,64 miljoen werklozen, 11,3 procent van de beroepsbevolking. Er zijn driehonderdduizend vacatures: één baan voor vijftien werkzoekenden. In sommige Oost-Duitse regio's bedraagt de werkloosheid 20 procent – en dat al jaren lang. Het opbeurendste nieuws is dat de werkloosheid de afgelopen maanden minder snel is gegroeid. Of dit jaar de langverwachte kentering zal brengen, is hoogst ongewis.

Schröder zit er nog steeds en probeert met tientallen maatregelen de Duitse arbeidsmarkt weer tot leven wekken (zie kader). Werklozen krijgen meer plichten en minder geld. De arbeidsbemiddeling gaat op de schop. Uit het buitenland werden succesvolle concepten geïmporteerd die de Duitse taal terloops hebben verrijkt met begrippen als `PSA', (Personal Service Agentur) en `Ich-AG' (Ik-BV), met Mini-job en Midi-job, met Job Center en Job Floater.

Schröder liet zich adviseren door Peter Hartz, lid van de raad van bestuur van Volkswagen. In een opgewekte bui beloofde Hartz de werkloosheid in een paar jaar te zullen halveren. Ook dat is ijdele hoop gebleken. De eerste, voorlopige, resultaten van de zogeheten Hartz-hervorming zijn niet bemoedigend.

De carrière van Christen Götze begon wel veelbelovend. Opleiding tot bloemist. Onmiddellijk een baan. Maar na een paar jaar ontwikkelde ze een allergie voor bloemen. Knak. Toen volgden uitkering, omscholing en werkverschaffingsprojecten (ABM). ,,Het was een Witz'', zegt ze zonder te lachen. Voor de deelgemeente Spandau inventariseerde ze eerst bezienswaardigheden en later speeltuinen. Daarna bracht ze in kaart waar ouderen wonen. Drie projecten, drie rapporten, drie keer onzin. ,,Er gebeurde helemaal niets mee.''

Inmiddels schrijft ze op vrijwel elke vacature. Vorige week werd ze bij Lidl afgewezen: te hoog gekwalificeerd voor schappen vullen. Ze leeft van 470 euro werkloosheidsuitkering en 165 euro van een poetsbaantje. Het ergste zijn niet de krappe inkomsten of de afwijzingen, zegt ze. ,,Het ergste is de vernedering.'' Ze heeft recht op financiële ondersteuning door de sociale dienst. ,,Maar dat doe ik mezelf niet aan. Dit hier is al erg genoeg.'' In de toekomst belanden werkzoekenden al na twaalf maanden bij de sociale dienst – een van de vele nieuwe maatregelen.

Een verdieping hoger zit Carsten Hokema (39), afgestudeerd architect. Hokema barst juist van het optimisme. Op 1 april vestigt hij zich als zelfstandig adviseur. Architecten, ontdekte Hokema, zijn weliswaar creatief, maar hebben weinig gevoel voor ondernemerschap. Hokema gaat ze marketingadvies verkopen. In Berlijn moét daar een markt voor zijn. ,,Na de Duitse eenwording kwamen architecten uit de hele wereld naar de stad. Nu is de bouwboom voorbij, maar de architecten zijn er nog. Zonder werk.'' Berlijn, zegt Hokema, ,,is nu eenmaal een stad waarin je min of meer comfortabel kunt wegzakken. Beetje klussen, goedkoop leven, voortmodderen.''

Hij staat op het punt een zogeheten Ich-AG op te richten. Gedurende drie jaar kan hij dan met behoud van uitkering bewijzen dat zijn visie op de architectenwereld geld waard is. In een mapje zitten de documenten. Het zijn slechts een paar velletjes. ,,Ongelooflijk ongecompliceerd voor een Duits formulier.'' Vol trots toont hij het logo van de nieuwe onderneming, die `innodate' moet heten. ,,Mijn eerste product, een cursus voor architecten noem ik A-Train.''

Hokema is een werkzoekende zoals Hartz en Schröder zich die wensen: energiek, initiatiefrijk en bereid om met iets minder rond te komen in de hoop uiteindelijk zinvol werk te bemachtigen. Zoals Hokema zijn er niet veel: 73.000 mensen hebben sinds vorig jaar een Ich-AG opgericht. Vermoedelijk heeft een aantal daarvan de stap gezet om langer dan voorzien in aanmerking te komen voor een uitkering.

Voor de hoge werkloosheid in Duitsland worden talloze redenen aangevoerd. De nieuwe deelstaten in het oosten lijden nog steeds aan de structurele gevolgen van de implosie van de DDR. Bedrijven in West-Duitsland voelen de hete adem van de lagelonenlanden. De Duitse economie wil al jaren niet meer behoorlijk groeien. De arbeidsbemiddeling is niet efficiënt. De premies voor sociale voorzieningen zijn te hoog, waardoor de factor arbeid te duur is. De bureaucratie verstikt startende ondernemers.

Het grootste probleem, zegt arbeidsmarktspecialist Hilmar Schneider van het door Deutsche Post gefinancierde onderzoeksinstituut IZA in Bonn, is echter de Duitse welvaart. Duitsland, zegt Schneider, heeft een zeer gecompliceerd en zeer royaal systeem van sociale voorzieningen opgebouwd dat weliswaar humaan is, maar mensen tegelijk ontmoedigt om te werken. Politici durven het systeem eigenlijk niet aan te pakken, zegt Schneider, en kiezers steunen die koers.

De meeste werklozen in Duitsland zijn laag opgeleid en/of ouder dan 55 jaar. Langdurig werklozen krijgen een bijstandsuitkering (Sozialhilfe) van 600 euro. Uitkeringsgerechtigden, zo bleek uit onderzoek van Schneider, zijn pas bereid een baan te nemen als hun inkomen stijgt tot 1.200 euro netto. ,,Maar voor dat bedrag komt een ongeschoolde arbeidskracht niet aan de bak. Die lonen zijn gewoon veel te hoog.''

In Duitsland is het loon waarvoor werklozen bereid zijn hun uitkering op te geven, het zogeheten impliciete minimumloon, veel te hoog, zegt Schneider. Zolang dat niet daalt, komt er geen beweging in de markt. Voor de twee belangrijkste groepen werklozen uit het Duitse miljoenenleger ziet Schneider geen andere oplossing.

De Duitse politiek durft het probleem niet aan te pakken. Schröders behoedzame pogingen om tóch iets te doen, is beloond met slechte cijfers in de opiniepeilingen en fel verzet in eigen kring. In de SPD gaan zelfs stemmen op voor de oprichting van een nieuwe partij, links van de sociaal-democraten. Om kritische partijgenoten te appaiseren legt Schröder het voorzitterschap van de partij neer. Maar ook de christen-democraten in de oppositie aarzelen. ,,De CDU heeft de aanpak van het impliciete minimumloon in haar programma opgenomen. Maar ze is daarin zo voorzichtig dat men zich afvraagt of ze er zelf wel in gelooft.'' Daar komt nog eens bij dat de machtige Duitse vakbonden zich met hand en tand tegen verlaging van de uitkeringen verzetten omdat ze bang zijn dat dan ook de lonen in de marktsector zullen dalen.

Ondanks het luide protest van de vakbonden heeft de regering-Schröder gepoogd iets aan de hoogte van de uitkeringen te doen. De duur van de werkloosheidsuitkering (Arbeitslosengeld) wordt korter. Een jonge werkloze krijgt vanaf 1 februari 2006 gedurende twaalf maanden 63 procent van zijn laatste inkomen, een oudere gedurende achttien maanden. Dat is nu nog 32 maanden. Daarna komt hij in aanmerking voor een versoberde bijstandsuitkering. Een gezin met twee kinderen krijgt dan bijvoorbeeld 1.500 euro, een alleenstaande 600 euro. In de toekomst moeten bijstandsontvangers eerst eigen kapitaal (levensverzekering) opsouperen, hetgeen nu niet het geval is.

Tot nu toe gaan werklozen van de werkloosheidsuitkering eerst nog naar de zogeheten Arbeislosenhilfe, die 53 procent van het laatste loon uitkeert. Deze tussenstap wordt geschrapt. Duitse politici zeggen eufemistisch dat Arbeitslosenhilfe en bijstand ,,worden samengevoegd''.

De onafhankelijke economische adviesraad van de regering loofde het kabinet-Schröder voor deze pijnlijke en moedige stap. Maar voor arbeidsmarktspecialist Schneider gaat die niet ver genoeg. Duitsland kan het zich niet veroorloven om de luxe van weleer met zich mee te slepen. Het land, zegt Schneider, worstelt ,,met de late wraak van het Wirtschaftswunder''.

Dit is het derde deel van de serie `Een nieuw sociaal contract in Europa'. Eerdere delen verschenen op 27 febr. en 4 maart en zijn na te lezen op www.nrc.nl/economie/nieuwsociaalcontract.html.