Radijsjes en brandweerhelmen

Eindelijk voert Brian Wilson met de jonge groep The Wondermints de complete nummers van het onvoltooide, bijna mythische, Beach Boy-album SMiLE op.

Was het de verloren schat van de sixties-popmuziek, of een mislukt project dat maar beter vergeten kon worden? Het legendarische, nimmer voltooide SMiLE-album van The Beach Boys houdt de gemoederen bezig nu componist en bandleider Brian Wilson heeft besloten het album 38 jaar na dato in zijn totaliteit op de planken te brengen. Volwassen mannen barstten in tranen uit toen Wilson op 20 februari in de Londense Royal Festival Hall voor het eerst de magische veertig minuten van SMiLE tot een goed einde bracht. Niet met de andere Beach Boys – want broers Carl en Dennis Wilson zijn dood en met Mike Love en Al Jardine zijn de verhoudingen verstoord – maar met de jonge en competente groep The Wondermints.

Geschiedvervalsing, klagen liefhebbers die vinden dat de verlate voltooiing van SMiLE vergeleken moet worden met het plastificeren van een tere orchidee. Het popgenie dat in 1966 op het toppunt van zijn kunnen aan zijn magnum opus werkte is op 61-jarige leeftijd nog maar een schaduw van zijn oude zelf, betoogt New York Times-criticus Jeff Turrentine. ,,Brian Wilson die nu nog eens aan de gang gaat met het oorspronkelijke materiaal van SmiLE is net zo wenselijk als de Rolling Stones die als hoogbejaarde stadionrockers met het origineel van `Exile On Main Street' mogen rommelen.'' Het mooie van SMiLE, aldus Turrentine, is juist het onvoltooide karakter van de verzameling songs die bewaard is gebleven. Dankzij de vele beschikbare bootleg-opnamen is SMiLE in zijn halfgerealiseerde staat `het eerste werkelijk interactieve kunstwerk van de rock `n' roll, dat door iedereen naar eigen inzicht kan worden gerangschikt en afgemaakt.'

Hoe dan ook, de ontstaansgeschiedenis van SMiLE blijft fascineren. In 1966 stond Brian Wilson voor de taak om de veelgeroemde elpee Pet Sounds op te volgen, nadat hij de Beach Boys een reeks zonnige wereldhits had bezorgd als `Surfin' USA', `Help me Rhonda' en `California girls'. Wilson had genoeg van de onbenullige surfsound en zocht naar popmuziek met diepgang, die uiteindelijk moest resulteren in de `teenage symphony to God' die hem voor ogen stond. Aan ambitie geen gebrek, want hij wilde niet achterblijven bij The Beatles die met Revolver hun meest grensverleggend werkstuk tot dan toe hadden uitgebracht.

Geestdodend leven

Om zich geheel aan zijn studio-activiteiten te kunnen wijden, besloot Brian Wilson zich terug te trekken uit de podiumbezetting van de Beach Boys. Dat kwam hem goed uit, want hij hield niet van vliegen en het geestdodende leven op tournee beroofde hem van zijn creativiteit. De eerste vrucht van zijn tijdwinst was het samen met zijn zingende neef Mike Love gecomponeerde `Good vibrations', dat een ongekend lange productietijd van zes weken en zeventien sessies in vier verschillende opnamestudio's vergde. De hoge kosten (meer dan 50.000 dollar voor één track van drie en een halve minuut) werden gerechtvaardigd toen het een onwankelbare nummer 1-hit werd in de Verenigde Staten en bijna overal elders ter wereld, zodanig dat er maar liefst 16 miljoen exemplaren van het schitterende 45-toerenplaatje werden verkocht.

De druk om met een bijbehorend album te komen groeide, maar Brian Wilson wilde meer dan een verzameling losse liedjes op een haastig bijeengesprokkelde langspeelplaat. Een ontmoeting met de jonge tekstschrijver Van Dyke Parks leidde tot samenwerking, waarbij Parks de opdracht kreeg om invulling te geven aan een samenhangend verhaal over de geschiedenis van de Verenigde Staten, de ontdekking van het Wilde Westen en de bloei van het spoorwegennetwerk en de agrarische sector. `Americana' was het sleutelwoord.

De jonge intellectueel Parks schreef een libretto bij Wilsons tieneropera, compleet met een hoogdravende `Elements Suite' waarin aarde, water, lucht en vuur hun metaforische plaats zouden krijgen. Hij schroomde niet om serieuze bronnen te raadplegen, zoals het gedicht 'My heart leaps up' (1802) van William Wordsworth dat de grondslag vormde voor `Child is father of the man'. Toen de andere Beach Boys lucht kregen van de `moeilijke' muziek die er buiten hen om bekokstoofd werd, kwamen ze in opstand. Mike Love protesteerde openlijk tegen het tekstfragment `Over and over the crow cries: Uncover the cornfield', waarvan Parks hem niet onmiddellijk duidelijk kon maken wat het betekende. Love zong het uiteindelijk toch, maar liet er geen twijfel over bestaan dat hij liever vrolijke liedjes over zon, zee en strand was blijven vertolken.

Inmiddels kregen de psychedelische jaren zestig vat op Brian Wilson. Hij raakte geïnteresseerd in Zen-boeddisme en geestverruimende middelen. LSD bood een vlucht uit de werkelijkheid voor het getroebleerde popgenie, getraumatiseerd als hij was door de opvoeding van een dominante vader die hem op zeker moment zo hard had geslagen dat hij aan één oor praktisch doof was geworden. In een visioen kreeg Brian de ingeving dat hij een zandbak in zijn huiskamer moest laten aanbrengen, zodat hij met blote voeten achter de piano op goddelijke inspiratie kon wachten. Fantastische nummers als `Heroes and villains' en `Cabin essence' kwamen in de zandbak tot hem. Het speeltje werd door Brians jonge echtgenote Marilyn getolereerd, totdat de honden van de familie Wilson hun behoefte in het zand gingen doen.

Kerstmis 1966 naderde, en Capitol Records maakte plannen voor de publiciteitscampagne rond het meesterwerk dat op stapel stond. Er werd een hoes ontworpen met vrolijke striptekeningen, waarop de aanwezigheid van de hit `Good vibrations' breed werd uitgemeten. De Beach Boys spraken diverse radiocommercials in, onder meer voor de mogelijke single Vega-Tables waarin een ritmisch geluidseffect werd bereikt door muzikanten die hardop knabbelden op worteltjes en bleekselderij.

Maar Brian Wilson draaide door. In een alweer LSD-visioen zag hij hoe The Beatles hem op de hielen zaten en hoe John, Paul, George en Ringo in Engeland werkten aan muziek die al zijn inspanningen zouden overschaduwen. Tijdens een studiosessie voor het apocalyptische nummer `Fire' uit `Elements Suite' liet hij brandweerhelmen aanrukken voor de muzikanten. Toen er tegenover de opnamestudio brand uitbrak, was Brian Wilson ervan overtuigd dat hij daar op afstand de schuld van was. Overal hoorde hij brandweersirenes. De tapes van Fire werden gewist of – daar zijn de deskundigen het niet over eens – ze gingen in vlammen op.

De deadline van Kerstmis werd niet gehaald. Brian Wilson raakte verstrikt in een web van onzekerheid, excessen met drugs en ruzie met zijn medebandleden. Op 10 april 1967 leek er niets aan de hand, toen Paul McCartney de opnamestudio bezocht en hij in alle harmonie een stuk bleekselderij in de hand gedrukt kreeg om er ritmisch op te kauwen. Diezelfde McCartney werd Wilsons nemesis, toen The Beatles op 1 juni hun revolutionaire conceptelpee Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band uitbrachten. Brian Wilson luisterde ernaar en wist dat hij was afgetroefd.

Slaapkamer

De plannen voor SMiLE waren van de baan en Wilson trok zich gefrustreerd terug in zijn slaapkamer, waar hij in een jarenlange staat van lethargie wegzakte. Hij vrat zich vol, gebruikte meer LSD dan goed voor hem was en verloor alle contact met de buitenwereld.

De verhalen rond de opname van SMiLE, het grote verloren popmeesterwerk van de jaren zestig, zijn een eigen leven gaan leiden. In de loop der jaren verschenen er tientallen bootleg-elpees en -cd's met bewaard gebleven muziekfragmenten, van veelal schitterende nummers als `Our prayer', `I love to say da da' en `Do you like worms?' Andere SMiLE-hoogtepunten als `Heroes and villains' en `Surf's up' verschenen later op reguliere elpees en in 1993 werd op de box-set Good Vibrations: Thirty Years Of The Beach Boys meer dan een half uur officieel SMiLE-materiaal aan de wereld geopenbaard.

In een gezaghebbend essay op www.tripod.com gepost essay stellen kenners David Liljemark en Ronnie Dannelley dat SMiLE helemaal niet verloren is gegaan, omdat het relevante materiaal al in 1967 verscheen op het reguliere album Smiley Smile. In het creatieve proces vervulde SMiLE voor de Beach Boys een vergelijkbare rol als het nooit verschenen Get Back-album van The Beatles of Lifehouse van The Who, die in gewijzigde vorm het licht zagen als respectievelijk Let It Be en Who's Next. SMiLE was niets anders dan een te hoog gegrepen schetsboek, dat voldoende stof bood om de Beach Boys nog tientallen jaren drijvende te houden.

Brian Wilson is uit zijn slaapkamer tevoorschijn gekomen. Bij de SMiLE-concerten laat hij veel van de samenzang over aan The Wondermints, zoals hij het vroeger aan de andere Beach Boys zou hebben gedelegeerd. Op het podium wordt er aan radijsjes en op wortels geknauwd, en tijdens `Mrs. O'Leary's cow' krijgen de muzikanten plastic brandweerhelmen op het hoofd. Of de nummers in de juiste volgorde gespeeld worden, blijft een discussiepunt voor ingewijden. Eindigen met `Good vibrations' is natuurlijk uit den boze, stellen ze, want in de jaren zestig zou zo'n hitsingle beslist aan het begin van een elpeekant hebben gestaan.

En zo leeft de legende voort, want SMiLE komt nooit meer helemaal af.

`Brian Wilson presents SMiLE', 13 maart in Pepsi Stage, Amsterdam.

(uitverkocht; aan de dagkassa is nog een beperkt aantal kaarten verkrijgbaar, voor adresgegevens zie www.mojo.nl)

De verhalen`SMiLE'-opnamen zijn een eigen leven gaan leiden

In 1993 werd al meer dan een half uur `SMiLE'-materiaal geopenbaard