Onwrikbare stillevens van Henk Helmantel

In de schilderijen van de figuratieve schilder Henk Helmantel (1945) herleven de perfectie en schitter van de Gouden Eeuw. Over zijn stillevens, waarop veelvuldig flessen, kannen en vruchten staan, glijdt een goddelijk licht. Helmantel is van gereformeerde afkomst. Wanneer hij uitleg geeft over zijn werk dan beklemtoont hij zijn religieuze overtuiging: ,,Elk schilderij is een ode aan de schepping.''

De titel Openbaring! van de overzichtstentoonstelling in het Drents Museum heeft verschillende betekenissen. Het kan een openbaring zijn schilderijen te zien van tijdloze, onaardse kwaliteit. Voor Helmantel vertegenwoordigt elk voorwerp de aanwezigheid van God, en is als zodanig een openbaring. Titels als Stilleven met 18de-eeuwse prentenmappen en boeken, Stilleven met rode kast, Walnoten in bolsters en Stilleven met appels in houten schilbak drukken Helmantels obsessie nauwkeurig uit. Zijn leven heeft hij gewijd aan het stilleven. Vanaf zijn jeugd was hij geïntrigeerd door de grote schilders van de 17de eeuw, zoals Rembrandt en Vermeer. Op zijn negende schilderde hij al Het melkmeisje na en twee jaar later tekende hij met kleurpotlood Rembrandt en Saskia. Het is aardig om dit jeugdwerk te zien naast de stillevens uit 2004. Helmantel is zichzelf op onwrikbare wijze trouw gebleven.

Na zijn studie aan de Academie Minerva in Groningen vindt Helmantel in 1967 zijn definitieve stijl. Zijn bewondering voor de oude Hollandse meesters spreekt uit elk schilderij. Maar wilden die meesters nog wel eens een speelse frivoliteit als een glas wijn of een vrijage uitbeelden, Helmantel blijft de gestrengheid zelve. Portretten schildert hij nooit, elk menselijk wezen is verbannen. De kerkinterieurs baden in het licht, het perspectief is schitterend en Helmantel geeft werkelijk de illusie van diepte en ruimte. Maar zijn godshuizen zijn verlaten paleizen met hoog opgaande pilaren en glas-in-loodramen, die ook iets van getraliede vensters in een gevangenis hebben.

Bij Helmantel is alles in zichzelf besloten, soms op het claustrofobische af. Het licht dat aldoor vanaf rechts op zijn stillevens valt, is grijzig en monochroom. Eerder kunstlicht dan de stralende zon. Dat wekt bevreemding. Wanneer een schilder de schepping als openbaring beschouwt, dan zou je toch denken dat de zon de allesovertreffende openbaring is. Helmantel gebruikt getemde kleuren. Het groen van het fruit ziet eruit of er dauw overheen ligt; rood is fluweelrood en aan het blauw geeft hij welbewust een oude tint.

Helmantel heeft temperament en schilderkunstige passie beteugeld in de mathematisch strakke composities van het monumentale stilleven. Op knappe wijze varieert hij met beeldelementen, maar dramatisch of ontroerend wordt het zelden. Het nadeel is dat een vaas of stuk fruit door de perfectie het gevaar loopt abstract en uitdrukkingsloos te worden. Als toeschouwer snak je naar iets wilds. De grootste schoonheid bereikt hij opvallend genoeg in een van de kleinste schilderijen, Rode bessen uit 1977. De bessen zijn in olieverf op paneel doorschijnend weergegeven. Je ziet de pitjes. Het rood is transparant. In alle intimiteit is dit werk de mooiste lofzang, losser van stijl dan de straffe Helmantel zichzelf gunt.

Tentoonstelling: Henk Helmantel: Openbaring! Schilderijen. Drents Museum, Brink, Assen. T/m 9/5. Di t/m zo 11-17u. Cat €24,50. `Helmantel' Tentoonstelling. Collectie Harms, Hoofdstraat, Rolde.