Gletsjerdal als hemelwijzer

Het Zwitserse Elm heeft een natuurlijke zonnewijzer: het Martinsloch, een 20 meter groot gat in een rotswand. Zondag schijnt de zon door het gat precies op de kerk van het bergdorp.

Vele nieuwsgierigen zullen zich aanstaande zondag weer rond het laat-gotische kerkje van Elm verdringen. Elm is een bergdorp in het dal van de Sernf, in het Zwitserse kanton Glarus. Het is vooral bekend als wintersportplaats, maar tweemaal per jaar trekt het bezoekers die voor iets heel anders komen. Staande bij het kerkje zien zij kort voor zonsopkomst opeens een gloed van licht door een verre bergwand breken. Na twee minuten is die gloed weer weg en schemert het weer, totdat tien minuten later de zon boven de bergkam verschijnt.

Elm ligt op duizend meter hoogte in een gletsjerdal. In het zuidoosten wordt de horizon er aan het oog onttrokken door een gebergte met toppen tot 2.850 meter hoogte. Op 1.600 meter boven het bergdorp heeft de natuur, vlak onder de kam van de Grosse Tschingelhorn, een 20 meter hoge doorgang in de bergwand geschapen. Dit zogeheten Martinsloch maakt van het dal een soort camera obscura. Als de achter de berg opkomende zon er doorheen schijnt, ziet men – vooral bij nevelig weer – een bijna vijf kilometer lange lichtbundel die op de tegenoverliggende berghelling een lichtvlek van 50 meter diameter werpt.

Tijdens het klimmen van de – nog steeds verscholen – zon daalt deze lichtvlek de westelijke berghelling af. In de winter beweegt de vlek hoog over het bergdorp heen en in de zomer langs de voet van de Grosse Tschingelhorn. Maar in het voor- en najaar beweegt hij ook door het bergdorp. Van vele bewoners wordt tweemaal per jaar het huis door de lichtbundel beschenen. En twee keer per jaar, rond 13 maart en 1 oktober, respectievelijk om 9.52 uur en 9.32 uur, wordt ook het kerkje van Elm verlicht. De camera obscura is een natuurlijke zonnewijzer!

Het met Zwitserse precisie in Elm optredende verschijnsel is al eeuwenlang bekend. Het wordt beschreven in oude reisverslagen en speelt een symbolische rol in Anna Göldin, een film over de laatste heks die in Zwiserland werd verbrand. Het ontstaan van het Martinsloch zelf wordt verklaard in de legende van de heilige Martin. Deze schaapherder werd op een dag belaagd door een reus van de andere kant van de berg. Martin wilde hem met zijn met ijzer beslagen stok doden, maar miste hem, waarna de stok de rotswand doorboorde. Volgens geologen is het Martinsloch echter ontstaan door het oplossen en eroderen van gesteente: het is een `verweerd karstgat'.

In de jaren tachtig begon de Zwitserse natuurkundige en amateur-astronoom Hans Weber het Martinsloch vanuit astronomisch oogpunt te bestuderen. Hij ontdekte dat ook de volle maan regelmatig vanuit Elm in het Martinsloch kan worden waargenomen. Dat gebeurt altijd 12 uur nadat de zon door het gat heeft geschenen. Heel sporadisch schuiven de lichtvlek van zon en volle maan op éénzelfde dag over het kerkje van Elm heen. Dat werd voor het eerst op 2 oktober 1982 waargenomen en zal pas in 2058 opnieuw plaatsvinden.

Met behulp van computerprogramma's is precies te berekenen wanneer niet alleen zon en maan, maar ook planeten en sterren vanaf allerlei locaties in het dal in het Martinsloch kunnen worden gezien. De Zwitserse amateur-astronomen Thomas Baer, Andreas Schweizer en Walter Bersinger hebben langs deze weg het dal van Elm omgetoverd tot een ware hemelwijzer. Dit jaar staat ook de planeet Jupiter op het programma. Tussen 10 en 17 november kan hij met zijn kwartet grote manen, die met een verrekijker zijn te zien, elke dag om 5.45 uur vanuit het centrum van Elm in het Martinsloch worden waargenomen.

Het rond 1500 gebouwde kerkje ligt vrijwel precies in het midden van het gebied van waaruit men het Martinsloch kan zien. Op andere punten wordt dit gat door tussenliggende heuvels en bergflanken aan het oog onttrokken. Sommige onderzoekers hebben gesuggereerd dat de bouwers deze plaats om die reden hebben uitgekozen, of dat het kerkje is gebouwd op de plaats waar al eerder een heiligdom met astronomische betekenis lag – een soort Stonehenge. Het blijven speculaties, maar feit is wel dat de zon in de oude juliaanse kalender rond 1 maart door het Martinsloch op het kerkje scheen: op de dag waarop in de Romeinse kalender het nieuwe jaar begon.

Meer informatie over het Martinsloch en reizen naar Elm: www.elm.ch