Een explosief Rwanda-rapport

Hutu-extremisten waren verantwoordelijk voor de genocide in Rwanda, niet president Kagame. Zelfs als hij de opdracht zou hebben gegeven voor de aanslag die het startsein voor het bloedbad vormde, zoals een Frans onderzoek beweert.

De Franse onderzoeksrechter Jean-Louis Bruguière heeft deze week een brisantbom gelanceerd. Juist op de dag dat de Rwandese president Paul Kagame in Brussel aankwam voor een officieel bezoek, lekte het justitiële rapport uit waarin de Afrikaanse leider ervan wordt beschuldigd de hand te hebben gehad in de moord op zijn voorganger, Juvénal Habyarimana. Volgens Bruguière heeft Kagame in 1994 zelf opdracht gegeven om een aanslag te plegen op het vliegtuig waarmee Habyarimana op 6 april terugkeerde uit buurland Tanzania. De aanslag werd direct gevolgd door een gruwelijke slachtpartij die binnen honderd dagen in Rwanda naar schatting 800.000 mensen het leven kostte.

Nooit werd opgehelderd wie de raketten heeft afgevuurd waarmee het vliegtuig werd neergehaald. Was dat het RPF, het guerrillaleger van de Tutsi's die hun Hutu-rivaal Habyarimana uit de weg wilden ruimen om zelf de macht te grijpen? Of waren het extremistische Hutu's, die vonden dat hun president bezig was hun macht te verkwanselen aan de Tutsi's?

Het onderzoek van Bruguière wijst de schuldigen aan. Het was een elitecommando van tien RPF-officieren, direct geleid door toenmalig guerrillaleider Kagame. Bruguière doet zijn bevindingen na zes jaar onderzoek en op basis van honderden getuigenverklaringen, vooral van Rwandezen uit de RPF zelf die in de voorbije jaren het land zijn ontvlucht.

Het rapport is explosief. Ten eerste omdat voor het eerst op basis van officieel onderzoek afstand wordt genomen van de theorie die direct na de aanslag opgeld deed en ook nu nog stevig wordt omarmd: Hutu-extremisten ruimden hun eigen Hutu-president uit de weg en voerden in het verlengde daarvan de massaslachting uit onder Tutsi's, om zo voorgoed de macht te grijpen.

Ten tweede omdat de rol van de RPF én Kagame in een heel ander perspectief komt te staan. Het guerrillaleger van de huidige Rwandese president zou willens en wetens de levens van zijn etnische broeders en zusters in Rwanda hebben opgeofferd voor zijn eigen machtspolitiek die Kagame in juli 1994 ook daadwerkelijk aan de macht bracht. Dat besmeurt het imago van RPF als bevrijder én als leger dat een einde aan de genocide heeft gemaakt.

Het is opmerkelijk dat juist een Franse onderzoeker tot deze conclusies komt. De relaties tussen het regime van de vermoorde Habyarimana en Frankrijk waren erg hecht, zelfs nadat de genocide al was begonnen. Kagame wees Frankrijk daarom de deur en zag zijn gelijk bevestigd toen de voormalige bondgenoot elke schuld en verantwoordelijkheid voor de genocide in een parlementair onderzoek van zich afwierp. Pas recent zijn de relaties wat ontdooid maar die zullen onmiddellijk weer bekoelen door het rapport van Bruguière. Of de rechter wil of niet, zijn rapport heeft een politieke lading.

Het onderzoek kan niet los worden gezien van wat zich vóór en ná 6 april 1994 in Rwanda afspeelde. Daarin schuilt ook het risico van dit document. Waar Bruguière als opdracht had de daders van de aanslag te zoeken, dreigt zijn rapport te worden gebruikt om daar de verantwoordelijkheid voor de genocide aan te koppelen. Dat zou een gruwelijke misvatting zijn.

De organisatoren én daders van de genocide zijn bekend. Dat zijn ze al sinds april 1994. Harde bewijzen en getuigenverklaringen maakten al heel snel duidelijk wanneer de voorbereidingen waren begonnen, wie daaraan hadden deelgenomen, wie de opdracht gaven tot de moorden en wie er uiteindelijk daadwerkelijk hebben geschoten en gehakt. Dat waren Hutu's, aangezet door een klein netwerk van organisatoren, direct gelieerd aan de vrouw van president Habyarimana. Zij worden nu vervolgd in Rwanda en door het internationaal tribunaal van de Verenigde Naties.

Het was de RPF die in april 1994 direct bekend maakte dat diezelfde Hutu's hun eigen president hadden vermoord. Nu de Franse onderzoeksrechter daar een ander licht op heeft geworpen, dreigt de RPF zelf als aanstichter van de genocide te worden gezien. Maar Bruguière's bevindingen betekenen allerminst dat de daders en organisatoren van de genocide plotseling een andere etnische achtergrond hebben gekregen.

Wel van belang is de vraag of Kagame wist welk risico hij tegenover de Rwandese Tutsi's nam toen hij – volgens de Franse onderzoeksrechter – besloot Habyarimana te vermoorden. Was hij op de hoogte van de organisatie van de Hutu-moordeskaders, van de enorme wapenvoorraden? En zo ja – wat aannemelijk is – zag hij daarin een belemmering om tot de aanval over te gaan? Of was het voor hem juist een bewijs dat hij alleen gewapenderhand de macht kon grijpen.

Cynisme is Kagame allerminst vreemd. In de tien jaar dat hij nu in Rwanda aan het bewind is, heeft hij dat gruwelijk bewezen met de oorlog in Congo en met de repressie en nietsontziende machtspolitiek in eigen land. Maar zij die beweren dat hij mét de aanslag op Habyarimana ook willens en wetens 800.000 mensen de dood heeft ingejaagd, gaan een stap te ver.

Rwanda was in 1994 meer dan drieënhalf jaar verwikkeld in een afschuwelijke burgeroorlog waar toen al tienduizenden burgerdoden waren gevallen. Hutu's vermoordden Tutsi's en omgekeerd. Er was in die geweldsspiraal geen weg terug, vredesakkoorden ten spijt. Zowel in het Tutsi-kamp als in de Hutu-regering werd gewerkt aan een finale doodklap voor de tegenpartij. De aanslag op het vliegtuig heeft de ophanden zijnde massaslachting door Hutu's alleen versneld.

Bruguière heeft in zijn onderzoek belangrijk materiaal aangedragen. Maar bewijzen heeft hij niet. Zijn rapport is gebaseerd op verslagen van getuigen. Het zijn dezelfde Rwandezen uit de diaspora die deze verhalen de afgelopen jaren eerder hebben uitgedragen. Wat dat betreft was de inhoud van het onderzoek niet nieuw. De Rwandese bronnen hadden reden om revanche te nemen. Anders waren ze niet gevlucht. Wraak kan de werkelijkheid soms verkleuren.

Tien jaar na de genocide bestaat er nog steeds behoefte aan een onafhankelijk onderzoek naar de aanslag die het startsein vormde. Kagame en de Verenigde Naties hebben daaraan hun vingers nooit willen branden.