Deerniswekkende gestaltes bij Westerik

In een treincoupé krijgen de meeste mensen voor het eerst een kunstwerk van Co Westerik (Den Haag, 1924) in het vizier. Snijden aan gras (1968) heet het. Hardgroene grassprieten die, zo groot als dolken, omhoog steken. Een vinger glijdt erlangs en doet zich zeer. Het lemmet van de grasspriet kerft door de opperhuid, de tweede huidlaag krult open en daaronder bloedt het. Westerik heeft dat rood afgezet tegen wit tempera, een verfsoort die mat opdroogt.

De kracht van dit gesnij aan gras schuilt in het onverwachte ervan. Gras roept associaties op met lente of zomer, zachtheid, groene frisheid. Bloed is toch het laatste. Op de overzichtstentoonstelling Co Westerik. 50 jaar tekeningen en aquarellen is veel wreeds, grimmigs en bizars te ontdekken. Een eenzame man ligt in een omwoeld bed. Zijn hoofd is verhoudingsgewijs groot. In een schilderij dat boven het bed hangt verschijnt een vrouw die zijn moeder of een gedroomde geliefde zou kunnen zijn. In elk geval kijkt ze hem streng aan. Nuchter heet de aquarel Kijken naar de wand (1966). Ter gelegenheid van Westeriks 80ste verjaardag toont Museum Boijmans in het prentenkabinet ruim honderdvijftig werken op papier. In de belendende museumzaal hangt de keuze die Westerik maakte uit de collectie Boijmans.

Westerik noemt zijn tekenwerk `verkenningsveld'. Op Japans papier met potlood, acrylverf, sepia of krijt probeert hij van alles uit, mooi en lelijk, betekenisvol en armzalig naast elkaar. Zo traag als hij in olieverf schildert, zo vaardig is hij met tekenpen en aquarelpenseel. Bovendien zet hij een afbeelding in olieverf strak en hard neer. Op de aquarellen daarentegen overheersen pasteltinten als roze, zachtgroen, grijsblauw. Met de pen tekent Westerik op die poëtisch-zachte ondergrond zijn menselijke gestaltes die altijd iets deerniswekkends hebben. De verhoudingen zijn bij Westerik altijd uit het lood. Een veel te grote man is gevangen in een claustrofobie oproepende kamer, zoals Man in kleine ruimte (1973). Hij staat op een rode vloer, heeft een blauwe broek aan. Hij loopt naar links het schilderij uit. Maar daar is de wand.

In losse, schetsmatige stijl zet Westerik zijn taferelen neer. Het vertrekpunt is altijd realistisch. Door het perspectief te verschuiven geeft hij er een griezelige, geheimzinnige sfeer aan. Iedere afgebeelde man of vrouw bij Westerik is lelijk; mannen zijn naakt en dik, vrouwen hebben overbloezende vormen. Soms kijk je niet graag naar zijn werk, dan is de sfeer te genadeloos en desolaat. Treurende vrouw op zolder (2002) is zo'n werk dat verontrust en ook verbazing wekt. De lelijkheid als troef: een blote vrouw zit wijdbeens op de rand van het bed. Zilverkleurige tranen lopen over haar wangen. De zolder zou ook een souterrain kunnen zijn. Het is niet duidelijk waarom deze nietsontziende naaktheid als beeld moet gelden voor treurigheid. Kennelijk is de minnaar van de wachtende vrouw niet komen opdagen.

De grondtoon van Westeriks wereldbeeld is somber. Zonder zich te ontwikkelen of andere stijlen te beproeven, bouwt hij verder aan de eenzame personages in een sombere entourage. Zelfs een laat werk als Landschappelijk (1999) heeft een dreigende atmosfeer. De wolken zijn achter elkaar aanjagende wolven en in de aarde verschuilen zich donkerbruine, slangachtige vormen die het gras aanvreten.

Interessant is de keuze uit de Boijmans-collectie die Westerik maakte. Allemaal grote doeken van De Chirico, Weissenbruch, een anonieme middeleeuwse meester, Saenredam, Bart van der Leck en Adriaen Coorte. Uiteenlopende stijlen komen hier samen. Er is een schilder die ik miste en die past in het zwarte universum van Westerik. Dat is Francis Bacon. Daar staat tegenover dat het schilderij met Lucretia door Frans Floris die een mes in haar hart steekt helemaal een gestileerde Westerik is. De bloeddruppels zijn net glanzend rode parels. Bij Westerik is bloed eerder stroperig rood, en daardoor op effectieve wijze dramatisch.

Tentoonstelling: Co Westerik. 50 jaar tekeningen en aquarellen. Museum Boijmans van Beuningen, Museumpark 18-120, Rotterdam. T/m 9/5. Di t/m za 10-17u; zo 11-17u. Inl. www.boijmans.nl. Cat. €49,50.