De Grondwet van Irak....

,,Saddam Hussein beroofde de Irakezen van hun zedelijke beginselen, hun geweten, en liet ons een blank vel papier na om een nieuw credo op te schrijven.'' Dat zei een Irakese geestelijke tegen de New York Times na een van de burgerschapscursussen die de Amerikanen in het land organiseren. De invulling van deze poëtische omschrijving van de nieuwe grondwet voor Irak is niet eenvoudig gebleken. De knappe staatsrechtsgeleerde die de Amerikaanse regering afvaardigde om een brug te slaan tussen islam en Amerikaanse opvattingen over democratie heeft al gauw afgehaakt. Maar deze week is in Bagdad dan toch een eerste resultaat ondertekend.

`Wet voor het bestuur van de staat Irak in de overgangsperiode', luidt de officiële titel van het staatsstuk. De dagelijkse realiteit onderstreept deze sobere toonzetting. Het stuk is een wapenstilstand, geen duurzame vrede. Dat maakt deze aanzet voor een blauwdruk voor het nieuwe Irak er niet minder belangwekkend om. Behalve tussen islam en democratie moet de wet nog andere bruggen slaan, tussen mannen en vrouwen, tussen landsdelen, en tussen diverse etnische en godsdienstige groeperingen.

Het resultaat is een opmerkelijke balanceeract. De islam wordt erkend als ,,officiële godsdienst van de staat'', maar de vrijheid van godsdienst is gegarandeerd. De islam wordt aangemerkt als ,,een bron van wetgeving'', maar niet als énige bron en niet als de grondslag van de constitutie. Het nieuwe federale hooggerechtshof mag wetten en maatregelen nietig verklaren wegens strijd met de nieuwe basiswet, niet de islam. Er is wel een achterdeurtje, want de basiswet verbiedt wetten die indruisen tegen de ,,universeel aanvaarde leerstellingen van de islam''. Wat is universeel aanvaard binnen de islam? Deze vraag opent een hele doos van Pandora.

Het nieuwe staatsbestel wordt gekarakteriseerd als ,,republikeins, federaal, democratisch en pluralistisch''. Het republikeinse karakter is nog het minst omstreden, ook al gooide de bekende Midden-Oostenexpert Bernard Lewis samen met een voormalig directeur van de CIA in de Wall Street Journal een balletje op over de installatie in Bagdad van een nieuwe Hashemitische vorst. De tijd van Lawrence of Arabia ligt echter achter ons.

De combinatie van een federaal en democratisch bestel is explosiever. Dat geldt al direct voor de aanvaarding van de echte Grondwet, die uiterlijk 15 oktober volgend jaar moet worden onderworpen aan een referendum. Daarbij zou een tweederde meerderheid in ten minste drie van de achttien provincies een blokkade moeten kunnen opwerpen. Op deze speciale bescherming voor de Koerdische minderheid hebben de vertegenwoordigers van de shi'itische meerderheid de basiswet op het laatste moment bijna laten afspringen. Maar het staat er nu toch in, al hebben de shi'ieten meteen laten weten zich daar niet bij neer te leggen.

De basiswet stelt als doel dat ten minste een kwart van de zetels in de nieuwe nationale assemblee wordt bezet door vrouwen en dat alle gemeenschappen in Irak aanspraak hebben op ,,eerlijke vertegenwoordiging''. Dit zijn streefdoelen en geen harde garanties. En dat is illustratief voor dit staatsstuk. Papier is geduldig, hebben de glanzende grondwetten van de voormalige communistische staten wel geleerd. De basiswet refereert ook zelf aan ,,de historische en geografische realiteiten'' van dit verscheurde land. Het zou pas echt vreemd zijn als dat niet gebeurde.