Spannend en geestig boekenweekgeschenk

Het boekenweekgeschenk van 2004, Spitzen van Thomas Rosenboom, speelt zich af in Amsterdam en gaat voor een deel over de Argentijnse tango. Met Frankrijk, het thema van de Boekenweek die vannacht begint met het tradidionele boekenbal, heeft het niets te maken, maar dat hoeft ook niet. De Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek laat haar schrijvers vrij; en het was uitzonderlijk dat Gala van Ronald Giphart vorig jaar keurig over de dood ging.

Waar alle schrijvers – op Salman Rushdie in 2001 na – wel aan gehouden zijn, is de maximale lengte van negentig bladzijden. Spitzen is voor Rosenbooms doen dus een dunnetje: minder dan een derde van De nieuwe man (2003), een kwart van Publieke werken (1999) en een zevende van Gewassen vlees (1994). Omdat de novelle zich gewoon in het heden afspeelt en niet in de vorige, de negentiende of de achttiende eeuw, lijkt Rosenboom in tijd en ruimte weer terug bij de verhalen waarmee hij in 1983 onder de titel De mensen thuis debuteerde.

De hoofdpersoon van Spitzen, de 45-jarige accountant Han Bijman, is in elk geval een typische Rosenboom-held: een schuchtere loner (`nooit gezoend') die hunkert naar een relatie maar volgens zijn schaakvrienden `geen scorend vermogen' bezit; iemand die zijn `tekort aan reikhoogte camoufleerde door niet meer te reiken.' Via tangolessen, waaraan hij op aanraden van een fanatieke bovenbuurvrouw begonnen is, ontmoet hij Esther, een fatale vrouw die naar eigen zeggen op haar veertiende haar spitzen heeft verruild voor de jongens. Met haar doorloopt hij in een mum van tijd alle stadia van de liefde, van seks en het uitdelen van koosnaampjes tot jaloezie en ruzie.

Voor dat laatste is ook wel reden, want de tot dan toe onbekommerd promiscuë Esther wacht op haar grote liefde Shanna, die uit India over zal komen. Het geluk van Bijman (nomen est omen) duurt drie weken, waarna hij is veroordeeld tot het op een afstand toekijken hoe de relatie van Esther en Shanna mislukt, en hoe Esther toch niet definitief bij hem terugkomt. `Het was alsof hij schaakte tegen een systeem dat hij niet kende, met zetten die hij niet doorgrondde, waarbij hij verloor zonder fouten te maken, en aanvankelijk nog zonder het te merken.'

Het dubbele overspel van Esther – en van Bijman, die met zijn nieuwverworven zelfvertrouwen ook zijn bovenbuurvrouw het bed in krijgt – wordt door Rosenboom zo opgeschreven dat de lezer, net als bij Publieke werken en De nieuwe man, het idee krijgt dat er een afschuwelijke ontknoping wacht. Des te meer omdat de hoofdpersoon, die bijvoorbeeld uit angst om zijn geliefde te vervelen doet alsof hij chemicus (in plaats van financieel administrateur) bij Shell is, zo aandoenlijk overkomt. Bijmans situatie doet denken aan die van het eenpotige futenkuikentje waarover hij zelf tegen Esther opmerkt: `die vergeefsheid, die onschuld, dat vrolijke gedobber, terwijl...'

Rosenboom toont zich een liefhebber van vogelmetaforen; hij vergelijkt zijn hoofdpersoon ook nog met een zwaan in de Amsterdamse grachten die tussen twee bruggen in niet meer genoeg hoogte kan winnen om weg te komen uit het voedselrijke water – een paradijs dat nu dus een `verstikkende doolhof' is geworden. Het is een variatie op de inmiddels beroemde scène uit het begin van Publieke werken, waarin ooievaars zich laten verleiden om een overdekte vismarkt binnen te kruipen en gedoemd zijn tot rondcirkelen onder de nok totdat ze er dood bij neervallen.

Spitzen komt langzaam op gang, je zou bijna zeggen: zoals de vlucht van een zwaan. Maar binnen twintig bladzijden weet Rosenboom de aandacht te vangen en vast te houden. De scènes waarin Bijman zijn onbetrouwbare geliefde bespiedt en waarin hij zich tegen beter weten in probeert groot te houden, zijn even herkenbaar als geestig. En alles is overgoten met de ironische, licht-archaïsche stijl (met woorden als `dansbereid', `onbedenkend' en `welzalig') die inmiddels geldt als Rosenbooms handelsmerk.

Spitzen biedt het oeuvre van Thomas Rosenboom op broekzakformaat, en is daarmee een waardig boek om in 765 duizend exemplaren over de Nederlandse boekhandels te verspreiden.

Thomas Rosenboom: Spitzen. Stichting CPNB, 92 blz. Tijdens de Boekenweek (10-20 maart) gratis bij aankoop van ten minste €11,50 aan Nederlandstalige boeken.

Het boekenweekessay, `Onder het zink' van Adriaan van Dis, wordt aanstaande vrijdag in de bijlage Boeken besproken.