`Kabinet eist gehoorzaamheid'

Gevangenisdirecteuren krijgen hun congé omdat ze harde kritiek op het beleid hebben. Deskundigen zeggen dat dit helemaal niet kan. Streeft het kabinet naar Nieuwe Gehoorzaamheid?

Mag het dienstverband met gevangenisdirecteur J. van Huet worden beëindigd op grond van de kritiek die hij, op een afscheidsreceptie van een collega, heeft geuit?

Hoogleraar arbeidsrecht Evert Verhulp van de Universiteit van Amsterdam zegt, zonder spoor van twijfel: nee, dat mag niet. Ambtenaren, zegt hij, hebben veel vrijheid om hun mening te uiten. Op grond van de Ambtenarenwet kan een ambtenaar pas worden ontslagen als hij met zijn uitspraken de belangen van de dienst schaadt waarvoor hij werkt. Dat is in dit geval, zegt Verhulp, niet gebeurd. ,,Hij heeft zijn uitlatingen gedaan, niet met het oogmerk de dienst te beschadigen, maar juist om het functioneren van de dienst te verbeteren.''

En wat heeft Van Huet nu helemaal gezegd: `Van SG tot linnenmeisje, iedereen bij justitie is de weg kwijt'. Geen opmerking die het functioneren van Van Huet onmogelijk maakt, zegt Verhulp. Noch een uiting van deloyaliteit dat zou ook een grond voor ontslag kunnen zijn. ,,Het is meer een opmerking die gemaakt wordt door een betrokken, kritische ambtenaar die iets zinvols zegt over zijn werk.''

In de ontslagbrief van P. Jägers van de Dienst Justitiële Inrichtingen staat dat Van Huet zijn kritiek ,,onnodig badinerend en zelfs kwetsend'' onder woorden bracht. Dat zou nog een handige manier kunnen zijn om een ontslaggrond te vinden, want (grove) belediging van de werkgever is mogelijk wél een reden voor ontslag. Maar kwetsend vindt Verhulp de opmerking zeker niet. En het is gezegd op een receptie voor een vertrekkende collega. Verhulp: ,,De maatschappelijke impact is dus gering.''

Maar kan Van Huet na zulke kritiek in functie blijven? Dat is, zegt Alex Brenninkmeijer, hoogleraar arbeidsverhoudingen bij de overheid, geen primair juridische vraag. ,,Het gaat erom wat maatschappelijk gezien passend wordt gevonden. Hoeveel vrijheid vindt men dat een ambtenaar mag hebben om kritiek te leveren. Minister Donner (Justitie) toont zich dan erg strict.'' Overigens zal Donner, als hij het conflict wél juridisch wil uitprocederen, nog veel moeite hebben om de ongeschiktheid aantoonbaar te maken. ,,Dan moet er worden gewogen wat kwetsend is, wanneer iets beledigend is.'' Brenninkmeijer: ,,Ik denk dat er geen zaken te vinden zijn waarbij een ambtenaar om deze reden is ontslagen. Er is méér nodig om een rechter tot zo'n oordeel te laten komen.''

Bij de vakbond CMHF, die Van Huet bijstaat, is deze analyse ook al gemaakt. Er moet dus een andere reden zijn, zegt bestuurder Jan Hut, dat zo hardhandig met Van Huet wordt omgesprongen. ,,Het idee bij justitie is: als je ongehoorzame mensen maar hard straft, verdwijnt interne kritiek vanzelf. Die houding zien we de laatste tijd bij meer rijksdiensten. Het kabinet wil een Nieuwe Gehoorzaamheid onder ambtenaren afdwingen.''

Intussen heeft de kwestie de Tweede Kamer gehaald diverse fracties zouden de zaak vanmiddag aan de orde stellen. Meestal is de Kamer terughoudend bij arbeidsconflicten met individuele ambtenaren. De meeste grote fracties zwegen ook nadat het gedwongen vertrek van de directeuren Van Huet en C. Boeij zaterdag via Trouw bekend werd. Dit veranderde pas toen het ministerie van Justitie met steeds nieuwe verklaringen voor het vertrek kwam.

In eerste instantie, na het bericht in Trouw, gaf het departement zaterdag een verklaring uit waarin elk verband werd ontkend tussen openlijke kritiek van de directeuren op het detentiebeleid en hun vertrek. ,,Dat zij vanwege hun professionele opvattingen over het regiem binnen het gevangeniswezen zouden worden ontslagen is een bewering die niet door het ministerie wordt gedeeld.'' Waarom dan wel werd gewerkt aan hun vertrek mocht het ministerie niet toelichten, ,,gezien het persoonlijke karakter ervan''.

Donner zelf was de eerste die zich daarvan niets aantrok. In het Radio 1 Journaal, maandagmorgen, zette hij uiteen dat de twee niet vertrekken wegens hun openlijke afkeer van het beleid. ,,Kritiek kan en mag'', zei hij. Het draaide erom dat de twee zich niet wilden schikken in de afgesproken maatregelen. ,,Zeker bij leidinggevenden moet de ingezette koers, nadat erover gepraat is, ook doorgezet worden. Als je vindt dat dat niet kan, dan moet je wat anders gaan doen.''

Gisteravond voegde het ministerie daar een nieuwe verklaring aan toe. Via deze krant werd de brief bekend waarin Van Huet het einde van zijn dienstverband kreeg aangezegd. Nu gaven de woordvoerders van Donner weer een nieuwe draai aan de kwestie: het ging niet om de kritiek zelf, maar om de soms kwetsende toon ervan.

Zo slaagde het ministerie erin binnen twee dagen drie toelichtingen te geven op twee vaststaande feiten: de gevangenisdirecteuren Van Huet en Boeij, die namens hun vakbond kritisch zijn over het detentiebeleid, hebben te horen gekregen dat ze hun baan verliezen. Hoogleraar Verhulp: ,, Er is geen enkele grond voor ontslag. Alleen dat de minister niet meer met deze directeur verder samen wil. Dat kan natuurlijk. Maar dan is het de schuld van de minister.''