Alle verdachten zijn pro deo-klanten

Het VN-tribunaal voor Sierra Leone dat morgen begint, moet een voorbeeld worden voor andere oorlogstribunalen. Met een beperkte looptijd en een beperkt budget.

Op het gebouw rust nog niet eens een dak. De datum voor de eerste echte zitting moet nog worden geprikt. Toch opent het speciale VN-tribunaal voor Sierra Leone morgen officieel zijn deuren.

Aan hoofdaanklager David Crane heeft de vertraging niet gelegen. In de zomer van 2002 werd hij door VN-secretaris-generaal Kofi Annan aangesteld om de hoofdverantwoordelijken te vervolgen voor de oorlogsmidaden die in tien jaar burgeroorlog (1991-2001) in Sierra Leone zijn gepleegd. Sindsdien placht hij zijn medewerkers aan het begin van iedere werkdag te motiveren door hen op te roepen een aantal van die kopstukken achter de tralies te brengen. En dat is gelukt.

Dertien verdachten heeft het VN-tribunaal voor Sierra Leone aangeklaagd, uit naam van naar schatting 200.000 doden en enige duizenden overlevenden wier ledematen werden afgehakt. Ze worden beschuldigd van (aanzetten tot) moord, verkrachting, terreur, slavernij, plunderingen, brandstichten en het inzetten van kindsoldaten. Negen aangeklaagden zitten in Freetown gevangen. Twee zijn overleden voordat ze voor de rechtbank konden verschijnen. Twee zijn nog niet opgepakt, onder wie de voormalige Liberiaanse president Charles Taylor die als balling in Niegria woont. De gevangenis van het tribunaal staat pal naast Cranes kantoor in het centrum van Freetown.

De rechtsgang wordt kritisch gevolgd door de 34 donorlanden waarvan Nederland, Engeland en de Verenigde Staten de grootste zijn. Het model van de huidige VN-tribunalen voor Rwanda (in het Tanzaniaanse Arusha) en Joegoslavië (in Den Haag) bevalt de financiers allang niet meer. Vooral de Verenigde Staten vinden die tribunalen te duur, te traag en te bureaucratisch. Aanklager Crane beschrijft zijn tribunaal als ,,de nieuwste generatie''. Het Sierra Leone-tribunaal moet gestroomlijnder, slagvaardiger, efficiënter zijn dan de tribunalen van de eerste generatie. Gebonden aan een maximale tijdsduur van drie jaar en aan een maximaal budget van 57 miljoen dollar. Het VN-tribunaal zou model kunnen staan voor andere oorlogstribunalen die de internationale gemeenschap op stapel heeft staan, voor landen als Irak en Afghanistan.

Een van de kostenbesparende maatregelen is dat de negen gedetineerden zullen worden berecht in drie groepen van drie, ingedeeld naar de partijen voor wie ze hebben gevochten. Het gaat dit Hof immers niet om individuele daders maar om de hoofdverantwoordelijken, de leiders en financiers die de oorlog mogelijk hebben gemaakt. Het lijstje beschuldigingen is voor alle drie de partijen hetzelfde, voor de rebellen van het Revolutionary United Front (RUF), voor de regeringssoldaten en voor de Kamajor-strijders van de Civil Defense Forces (CDF) die streden aan regeringskant. Mooi meegenomen is dat getuigen maar één keer, niet drie keer, hoeven te verschijnen.

Voor zijn benoeming door de VN werkte Crane (54) als jurist op het Amerikaanse ministerie van Defensie en was hij kolonel in de Special Forces. Aanklagers drukken altijd een stempel op hun gerechtshof, zegt hij. Het zijne is dat van `schraal en slagvaardig'. Jammer alleen dat er advocaten zijn; die houden de boel maar op, zegt zijn woordvoerder.

Zeker 45 van die verdedigers zwermen door het Hof, gemiddeld vijf per verdachte. Al die verdachten hebben zich onschuldig verklaard en spannen de ene fundamenteel-rechterlijke procedure na de andere aan. De verdedigers van generaal Issa Sesay, een van de aangeklaagde RUF-leiders, zijn deze week een procedure begonnen om rechtbankpresident Geoffrey Robertson van zijn functie ontheven te krijgen. Deze Britse rechter heeft ooit een boek over mensenrechten geschreven, waarin hij het RUF een misdadigersbende noemt. De verdachten van de RUF vinden dat rieken naar vooringenomenheid.

De advocaten van de Liberiaanse oud-president Charles Taylor menen dat het tribunaal om een waslijst van redenen überhaupt geen bestaansrecht heeft. En Michiel Pestman van het Haagse advocatenkantoor Böhler, Franken, Koppe en Wijngaarden die regeringsfunctionaris Moinina Fofana verdedigt, wil uitgezocht zien of het voorarrest van zijn cliënt wel een jaar mag duren, zoals het geval is.

De verdediging is nog lang niet klaar, maar de aanklager ook niet. Cranes stem resoneert met militair timbre over het tribunaalterrein. ,,Vertel uw lezers dat we niet alleen aanzitten achter kleintjes die zich brigadier-generaal of wat dan ook noemen. Wij gaan ook de handelaren in bloeddiamanten aanklagen, die de oorlog financierden. We gaan het opnemen tegen leden van al-Qaeda, Hezbollah en de Oekraïense maffia.'' Advocaat Pestman haalt er zijn schouders over op. Moet dat allemaal voor midden volgend jaar zijn afgerond? Dat redt Crane nooit, denkt hij.

Om de RUF-rebellenleiders die vastzitten, laat intussen geen Sierra-Leoner een traan. De ooit zo gevreesde beweging is sinds het vredesakkoord werd ondertekend als los zand uit elkaar gevallen. Toen hoofdman Foday Sankoh vorig jaar augustus in de VN-gevangenis stierf aan een beroerte, werd zijn hoofdkantoor in Freetown bij gebrek aan partijactiviteiten in gebruik genomen als fotokopieerwinkeltje. Kopietjes gaan er nog steeds voor 10 eurocent het stuk.

Chief Hinga Norman, leider van de Kamajor-strijders, heeft nog wel een grote aanhang. Behalve van de oorlogsmisdaden waar ook de andere groepen van worden verdacht, wordt zijn CDF ook beschuldigd van kannibalisme. Maar daarnaar gaat de verontwaardiging van zijn volgelingen niet uit. Ze vinden het onverteerbaar dat Chief Norman, oud-minister van Defensie, moet terechtstaan terwijl de Kamajoren aan de kant van de regering tegen de rebellen vochten. Ze dreigen daarom morgen de openingsdag, ook de dag dat hun leider een jaar vast zit, te verstoren.

Als de verdachten onderdeel zijn geweest van de internationale bloeddiamanthandel, zoals Crane beweert, zijn ze hun deel lelijk misgelopen. Alle negen zijn pro deo-klanten. ,,Wij moeten hun families zelfs geld voor buskaartjes geven'', zegt Cranes woordvoerder, zodat ze op bezoekuur kunnen komen.