Waarin onderscheidt Internationale Vrouwendag zich nog van Werelddierendag? Yaël Vinckx over maandag 8 maart, de dag waarop alle vrouwen een extra koekje krijgen

Drie jaar geleden zat ik in de bus van Servië naar Macedonië. Na zes uur stopte de chauffeur bij een motel langs de kant van de weg, in de heuvels van Zuid-Servië; hij had trek in een broodje kebab. Voor de deur van het motel wachtte hem echter een onaangename verrassing. Het was 8 maart, Internationale Vrouwendag, en dat betekende dat mannen niet naar binnen mochten, zei de ober vriendelijk doch onverbiddelijk.

De vrouwelijke passagiers uit de bus liet de ober wel binnen. ,,U zult versteld staan'', zei hij tegen mij. Toen de deur even later openzwaaide, was ik inderdaad stomverbaasd. Langs lange tafels, vol omgestoten bierflesjes, lege wijnglazen en restjes slivovic, dansten zo'n driehonderd bezwete vrouwen de kole, een Joegoslavische volksdans. Een aantal van hen lag aan de voeten van de vierkoppige band, op de ober na de enige mannen in de zaal, en peuterde ongegeneerd aan de gulp van de zanger.

Werd hier de solidariteit van vrouwen over de hele wereld herdacht?

,,Ze begrijpen er niets van'', klaagde een medewerkster van een Zweedse vrouwenorganisatie diezelfde avond in de Macedonische hoofdstad Skopje. ,,Eén dag per jaar, op 8 maart, vieren Balkan-vrouwen hun vrouw-zijn. Dat doen ze door zich als Balkan-mannen te gedragen. Ze zingen en dansen, vreten en zuipen en hebben hun libido niet meer in de hand.''

Internationale Vrouwendag: in het voormalige communistische oosten wordt de dag nog altijd groots gevierd. In Rusland hebben veel mensen zelfs vrij. Maar ook daar herinnert Internationale Vrouwendag in niets aan de strijd van de Russische feministe Clara Zetkin, die in 1907 de Internationale Socialistische Vrouwenconferentie organiseerde en drie jaar later Internationale Vrouwendag uitriep. In Rusland, schreef voormalig Rusland-correspondent Frank Westerman in maart 2000, ,,is Internationale Vrouwendag een kruising tussen Valentijnsdag en moederdag.''

In het kapitalistische westen levert Internationale Vrouwendag geen vrije dag op – daar moet worden gewerkt. Ook in Amerika herinnert de dag in niets aan de strijd van de Amerikaanse Socialistische Partij, die op 23 februari 1909 haar eerste internationale vrouwendag organiseerde. In Amerika besteden vooral lesbiennes en milieuactivistes tegenwoordig aandacht aan het fenomeen.

Uiteindelijk besloot men Internationale Vrouwendag te houden op 8 maart, volgens het ene verhaal als eerbetoon aan de vrouwen van het huidige St. Petersburg, die op 8 maart 1917 aan grootscheepse voedselrellen in de stad meededen, volgens het andere verhaal als hommage aan de textielarbeidsters van New York, die op 8 maart 1857 deelnamen aan een staking.

In het westen en, specifieker, in Nederland worden die gebeurtenissen nauwelijks meer herdacht. Internationale Vrouwendag is een dag die onderzoekers (v) aangrijpen om eigen onderzoek te presenteren, een dag waarop leden (v) van een enkele radicale actiegroep van zich laten horen en waarop journalisten (m/v) nog eens een verhaal over vrouwenrechten in Afghanistan schrijven.

Het is ook een dag waarop vrouwen hun klaagzang aanheffen: het gebrek aan kinderopvang, het oneerlijke van onbetaalde zorgarbeid en het vermaledijde glazen plafond dat vrouwen ervan weerhoudt de top te bereiken, zijn veel besproken onderwerpen op 8 maart. Het is ook een dag waarop vaak dezelfde vrouwen spreken voor hetzelfde publiek. Publiciste Nahed Selim merkte op: ,,Het leuke van evenementen als Internationale Vrouwendag is dat mijn huis weer eens vol raakt met mooie bloemen die ik bij mijn spreekbeurten oogst.'' Ze constateerde ook dat haar publiek op die dag bestaat uit vijftigplussers en allochtonen.

Het is tenslotte ook een dag waarop vrouwen zich afzetten tegen mannen en soms zelfs tegen elkaar. Een ietwat zure dag. Publiciste Stella Braam repte van `beklagenswaardige carrièremoeders' die verstek moeten laten gaan op Internationale Vrouwendag omdat ze het, althans volgens Braam, te druk hebben. ,,Je herkent ze in één oogopslag: ze maken een gejaagde, vermoeide indruk en hun glimlach doet geforceerd aan.''

Te druk? Zelf zou ik, als carrièremoeder, nog niet dood willen worden gevonden op een bijeenkomst over het feministische levensgevoel!

Is Internationale Vrouwendag niet de uiterste houdbaarheidsdatum gepasseerd: een relikwie uit tijden waarin instituut Nijenrode geen vrouwen toeliet, de Wet op gelijke behandeling ontbrak, de moedermavo niet bestond en de lerares op de sociale academie besloot politiek lesbisch te worden?

Mirjam de Rijk, voorzitter van Vrouwenalliantie, meent van niet. Op Internationale Vrouwendag staat de wereld stil bij emancipatie, vindt ze. Dat ze, net als vele andere sprekers op de bijeenkomsten in het land, voor eigen parochie preekt, deert haar niet. Ze ziet die bijeenkomsten als een ontmoetingspunt, een dag van inspiratie voor degenen die zich al met het onderwerp bezighouden. Vrouwen die er niets aan vinden, ,,moeten vooral niet komen.''

Sophie Koers (28) is een van hen. Ze gaat aanstaande maandag niet anders doen dan anders: ,,Gewoon werken.'' Niet dat ze niet maatschappelijk betrokken is. Sophie Koers is co-auteur van het boek Praktisch Idealisme. Esther Jacobs (33) is initiatiefneemster van Coins for Care; ze zamelde tijdens de omwisseling van de gulden naar de euro muntgeld in om aan goede doelen te geven. Maar met Internationale Vrouwendag hebben beide vrouwen niet veel op. Koers ziet weinig heil in wereldvrouwendag, bovendien spreken de bijeenkomsten op die dag haar niet aan. ,,Navelstaarderig.''

Ze staat heus wel stil bij het idee dat de wereld minder bedeelde vrouwen dan zijzelf telt. De emancipatie is immers nog niet voltooid. ,,Maar helpt een dag? Ik vind het nogal mager.'' Al die zogenaamde dagen; ze spreken haar sowieso niet aan. Koers gelooft meer in alledaagse dingen. Zoals? Begin bij jezelf, meent de opsteller van handige tips om tot een betere wereld te komen. ,,Krijg je minder betaald dan je mannelijke collega? Snijd het onderwerp op je werk aan. Ken je nauwelijks huismoeders, laag opgeleide vrouwen of moslims? Stap een buurthuis binnen.''

Esther Jacobs heeft ,,niets'' met Internationale Vrouwendag. Of specifieker, ze heeft niets met het feministische aspect van vrouwendag. De vrouw als minderheidsgroep; zij gelooft er niet in. ,,Hebben vrouwen een probleem? Zijn vrouwen een probleem? Nee toch! Ik voel me helemaal niet thuis in die slachtofferrol.'' Het ontwikkelingsaspect van de Internationale Vrouwendag vindt Jacobs van een andere orde; de positie van de vrouw in ontwikkelingslanden verdient volgens haar extra aandacht. En als Internationale Vrouwendag daaraan bijdraagt, is dat prima.

Die discussie woedt ook in de rest van Nederland: is Nederland, na de eerste feministische golf waarin vrouwen het kiesrecht bevochten en de tweede feministische golf waarin ze het recht op abortus opeisten, rijp voor de derde feministische golf waarin de emancipatie van allochtonen ter hand moet worden genomen?

Het antwoord luidt ja.

Maar de vraag blijft ook: moet dat op een speciale dag in het jaar? Minister Aart Jan de Geus (Sociale Zaken) kreeg eind vorig jaar veel kritiek over zich heen toen hij verklaarde dat de emancipatie van de autochtone vrouw was voltooid – notabene tijdens de viering van het vijfentwintigjarig bestaan van de departementale afdeling emancipatiebeleid! Een bewindspersoon voor emancipatiezaken, meende de bewindsman, hoeft daarom in een volgend kabinet niet terug te keren. ,,Emancipatie zal doorgaan. De talenten van mannen en vrouwen zijn gelijk. Het is een onomkeerbaar proces.'' Maar, zo vroeg hij zich af, past de overheid daarin nog een rol?

Een zelfde soort vraag past Internationale Vrouwendag. De emancipatie is nog niet af: vrouwen verdienen gemiddeld 25 procent minder dan mannen, hogere functies gaan geregeld aan hun neus voorbij en de afwasmachine, de droger en de zwarte werkster hebben de huishoudelijke taken van de vrouw de afgelopen decennia aanzienlijk verlicht – niet de man. Maar speelt vrouwendag hierin een rol? Waarom schaffen we de dag niet af? Ze neigt toch te veel naar Werelddierendag. Huisdieren krijgen op 4 oktober altijd een extra koekje.

Ik kreeg op 8 maart altijd een bloemetje van mijn Servische huisbaas.

Voor de mening van lezers over dit onderwerp: zie de rubriek Webcongres in de bijlage `Opinie & Debat' van deze week en www.nrc.nl/webcongres