Vechten tegen vooroordelen over besnijdenis

Somalische hulpverleners zijn boos. Jaren zijn ze bezig om besnijdenis uit de taboesfeer te halen. Met screenen en straffen zijn ze terug bij af. `Waar bemoeien die Nederlanders zich mee?'

Ze was tien jaar oud toen de meisjes op school en in haar wijk in Mogadishu al lang besneden waren. Stella Ismail niet. Haar moeder wilde dat niet, die was zelf in een huis besneden, zonder verdoving en onder onhygiënische omstandigheden. Alles beloofde ze haar dochter, alles, als ze zich niet zou laten besnijden. Maar Stella voelde zich buitengesloten. Besneden meisjes waren trotse meisjes, met veel vriendinnen. En ze zou net als de anderen een feest krijgen, met cadeautjes en muziek. Het meisje ging met de buurvrouw praten, met haar tante en haar oma en die wisten haar moeder te overtuigen. Stella Ismail (nu 38) werd alsnog besneden, onder verdoving in een ziekenhuis in Mogadishu. ,,Diezelfde dag nog begon de extreme pijn, bij het plassen. Dat had niemand me verteld.''

Toen Somalische vluchtelingen in de jaren zeventig naar Europa migreerden namen zij hun eeuwwenoude traditie mee. Somalische ouders laten hun dochter besnijden om ze een betere kans te geven om te trouwen, omdat het nu eenmaal hun traditie is, en sommigen denken dat het een islamitisch gebruik is. ,,Of de ouders hoogopgeleid zijn of niet, maakt niet zoveel verschil uit'', zegt Dineke Korfker, wetenschappelijk onderzoekster bij TNO Preventie en Gezondheid. In Egypte, waar ze jaren als cultureel antropologe werkte, was 82 procent van de meisjes besneden. Onder vrouwen met een universitaire opleiding liet de helft de dochter besnijden.

In Nederland is vrouwenbesnijdenis verboden, maar dat weerhoudt Afrikaanse vrouwen (waarvan Somaliërs de grootste groep vormen) er niet van met hun dochter de grens over te gaan – naar het thuisland, Dubai, of naar Groot Brittannië of Italië waar veel Afrikaanse artsen werken.

Hoeveel Afrikaanse ouders in Nederland hun dochters in het buitenland een ingreep laten ondergaan weet niemand. Hulporganisatie Defence for Children International houdt het op ,,enkele tientallen meisjes per jaar''. Andere organisaties denken dat het vaker gebeurt. Stella Ismail schat dat een kwart tot de helft van de Somalische vrouwen die zij kent de dochter laat besnijden. Coördinator Zahra Naleie (45) van de Somalische organisatie FSAN: ,,Zes jaar geleden kwam een Somalische verpleegkundige uit Italië regelmatig naar Nederland om meisjes te besnijden. Dat kostte driehonderd gulden per dochter. Of ze nu nog komt weet ik niet.''

Minister Donner (Justitie) wil nu dat in Nederland wonende moeders die hun dochter laten besnijden in een land waar dit niet strafbaar is, hier vervolgd kunnen worden. VVD-Kamerlid Hirsi Ali gaat verder. Meisjes uit `risicolanden' als Somalië, Egypte en Soedan zouden jaarlijks op besnijdenis gecontroleerd moeten worden door de jeugdarts.

Somalische hulpverleners zijn verontwaardigd. De eenzijdige aandacht voor de strafbaarheid van vrouwenbesnijdenis, zegt Stella Ismail, maakt het onderwerp juist weer moeilijker bespreekbaar. ,,Somaliërs zeggen, `waar bemoeien die Nederlanders zich mee?' En niemand laat zijn dochter een vernederende controle ondergaan.'' Ook de vereniging van jeugdartsen heeft zich tegen deze vorm van controle uitgesproken. Dineke Korfker zegt bang te zijn dat door welke vorm van screening dan ook Somalische vrouwen in hun schulp zullen kruipen.

Er wordt nu veel over Somalische vrouwen gepraat, zeggen de Somalische hulpverleners, maar zelf worden ze niet gehoord. Al jaren zijn ze bezig om het onderwerp binnen de Somalische gemeenschap bespreekbaar te maken. Ze vertellen vrouwen en mannen dat een goed moslim het lichaam niet laat verminken.

En in die jaren veranderde veel. Het onderwerp is bespreekbaar, zeggen ze, al blijft het een beladen onderwerp. Minder vaak laten vrouwen hun dochters besnijden. En als meisjes toch besneden worden, dan gebeurt dat vaak in een mildere vorm dan op de traditionele Somalische wijze. Zahra Naleie werd besneden toen ze zeven was, door een verpleegkundige in haar huis in Baidoa. Terwijl ze op de grond lag, met haar voeten aan elkaar vastgebonden opdat de hechtingen niet los zouden laten, kwamen familie en vrienden langs met lekker eten en cadeautjes, `om de pijn te verzachten'. ,,Het cruciale moment'', zegt ze, ,,is altijd twee weken later. Dan komt de verpleegkundige langs om de hechtingen te controleren. En dan beslist de moeder of de opening niet te groot is, of te klein.'' Ze kent meisjes bij wie het twee, drie keer moest worden overgedaan. Sommigen overleefden het niet.

In het begin was ze trots. Met vriendinnen lieten ze elkaar zien hoe ze besneden waren. En als ze ruzie hadden met een nieuw meisje op school, dan zeiden ze `Jij bent zeker niet besneden'. Bij veel besneden vrouwen komen de echte problemen later pas, zegt ze, als ze trouwen, als ze bevallen. Sommige vrouwen scheiden vanwege `problemen met de seksualiteit'.

Toen ze ouder werd, las Zahra Naleie dat besnijdenis niet nodig was. Dat nergens in de Koran stond dat het moest. En dat het van oorsprong niet eens een Somalisch gebruik is. Ze ging werken bij het ministerie van Onderwijs in Somalië als voorlichtster in een campagne tegen vrouwenbesnijdenis. In Nederland organiseert ze bijeenkomsten voor Somalische vrouwen, net als Stella Ismail en Mohamed Nur Abucar (50, medisch analist).

De sociale druk vanuit Somalië is groot, zeggen Somaliërs in Nederland. Vooral moeders worden onder druk gezet. Mohamed Nur Abucar is voorzitter van de Somalische gemeenschap in Midden-Limburg. Hij zegt: ,,De meeste mannen vinden het schaamtevol om over meisjesbesnijdenis te praten. Ze laten het aan hun vrouw over. De meesten willen wel dat hun vrouw besneden is.''

Familieleden in dat de dochter besneden wordt. En als de moeder in Nederland weigert is ze `verwesterd' en houdt ze de Somalische tradities niet in ere. Maar Zahra zegt: ,,We hebben zoveel andere prachtige tradities''. Toen Zahra met haar dochters in Somalië was had haar moeder de besnijdenis van haar kleindochters al voorbereid. Zahra beloofde dat in Nederland te laten doen. Toen ze haar moeder later opzocht waren haar dochters al te oud. ,,Het is moelijk om weerstand te bieden aan je moeder'', zegt ze.

Haar dochters zijn nooit besneden. Geen van de drie pleegdochters van Stella Ismail is besneden. De oudste liegt daarover. Die zegt tegen vriendinnen dat ze op vakantie bij haar oma in Frankrijk is besneden. Stella zegt dat onbesneden vrouwen dit vaker verborgen houden. In Nederland kwam ze laatst vrouwen tegen die in haar buurt in Mogadishu woonden, ,,En toen bleek dat die niet besneden was, en die niet en die niet. Had ik dat maar geweten.''