Op de schoenen van een dichter

Bij de wereldkampioenschappen indoor in Boedapest probeert de Mozambikaanse atlete Maria Mutola dit weekeinde haar zesde wereldtitel te veroveren. ,,Ik zal altijd loyaal aan mijn land blijven.''

Wie er niet noodzakelijkerwijs hoeft te blijven, verlaat Mozambique. Bekoring alleen bindt niet. Het door een burgeroorlog geteisterde land kermt van de armoede en verjaagt velen die er hun hart aan hebben verpand. Bob Dylan kwam en vertrok, maar schreef een lied waarin hij zijn liefde voor Mozambique vastlegde. Zelfs Maria Lourdes Mutola, hét kind van de natie, is verhuisd. Naar buurland Zuid-Afrika, om nog enige privacy te kunnen hebben. De atlete die op de 800 meter alles heeft gewonnen wat er te winnen valt, vervult het land met zo veel trots dat elke millimeter vrijheid voor haar is verdwenen.

Als Mutola Mozambique dertien jaar geleden niet had verlaten, zou het volk minder gevoel voor eigenwaarde hebben gehad. Dan zou niemand hebben geweten, dat er in die destijds schriele teenager uit Macelala een olympische en een meervoudige wereldkampioene school. Sinds Mutola op 3 maart 1991 aan de Amerikaanse westkust in Eugene (Oregon) uit een vliegtuig stapte, is haar leven drastisch veranderd. Het Afrikaanse meisje zou uitgroeien tot een van de grootste atleten die de atletiek heeft voortgebracht.

Hoe ingrijpend die stap ook is geweest, `3-3-1991' staat niet in Mutola's geheugen gegrift. Daags voor de wereldindoorkampioenschappen in Boedapest, waar zij haar zesde titel hoopt te veroveren, moet Mutola diep nadenken als haar naar het belang van die datum wordt gevraagd. ,,O boy, ik weet niet waar je op doelt. Was ik in Toronto? Nee? O, Eugene. Ja, natuurlijk herinner ik me die dag. Maar niet de datum. Het is al weer zo lang geleden. Verbazingwekkend wat er in de jaren erna met me is gebeurd. Ik heb zo veel bereikt; dat had ik niet durven dromen. Mijn leven is vanaf die dag ten goede gekeerd en heeft mijn wezen bepaald.''

Nu praat Mutola makkelijk over haar grote stap, maar in werkelijkheid heeft het haar veel moeite gekoste zich los te weken van Mozambique. Ze voelde evenwel dat ze de geboden kans van een scholarship moest grijpen om aan de grauwheid van haar bestaan te ontsnappen. En dus vertrok Mutola naar Eugene, om zich eenmaal ter plaatse vertwijfeld af te vragen waarom ze niet op de klimatologische omstandigheden had gelet. De atlete: ,,Ik schrok vooral van die verduivelde kou in Eugene. Van een cultuurschok had ik minder last, omdat ik me van films en televisie al een beeld van Amerika had gevormd. Ik had voor Eugene gekozen, omdat het de hoofdstad van de Amerikaanse atletiek is; dat moest een goede plek voor atleten zijn. Maar aan de weersomstandigheden ter plaatse had ik geen moment gedacht. Inmiddels ben ik aan de kou gewend en prefereer ik het zelfs boven de warmte.''

Aan haar wat bonkige, mannelijke tred op de atletiekbaan zou je niet afleiden dat Mutola door een beroemde Mozambikaanse dichter is ontdekt. Maar José Craveirinha was ook niet op zoek naar de ritmiek van woorden toen hij midden jaren tachtig aan de rand van een voetbalveld in de hoofdstad Maputo Mutola ontdekte. Hij was nieuwsgierig gemaakt door een artikel in de krant, waarin Mutola werd geprezen als matchwinnares in een team met overwegend jongens. Dankzij een atletiekcoach als zoon had Craveirinha zo veel kennis van lopen opgedaan, dat hij een talent kon herkennen. En bij Mutola zag hij in een oogopslag haar natuurlijk gevoel voor hardlopen.

,,Craveirinha kwam naar me toe en zei me dat ik moest overstappen naar atletiek'', vertelt Mutola. ,,Ik had geen idee waarover hij sprak, want ik had nog nooit van atletiek gehoord.'' Om hem niet teleur te stellen accepteerde Mutola de loopschoenen die hij haar aanbood en volgde ze op zijn aandringen enige trainingen bij Craveirinha's zoon. ,,Ik vond het maar niks, omdat ik het niet gewend was. Mijn hele lichaam deed pijn; dat wilde ik niet. Bovendien kwam ik uit een teamsport en dat vond ik leuker dan alleen rondjes te rennen. Na een week had ik het wel gezien en ben ik gestopt. Ik heb het ook gedaan voor Craveirinho. Hij was een beroemd dichter in Mozambique, tegen wie je geen `nee' zegt. Toen ik was gestopt kwam hij naar me toe en zei: `Luister, dat je stopt moet ik respecteren, maar doe dat niet na een week. Probeer het een maand vol te houden en maak dan je keuze.' Dat advies heb ik opgevolgd en na een maand vond ik atletiek leuk genoeg om er mee door te gaan.''

Vanzelfsprekend is Mutola de poëet nu eeuwig dankbaar. Tot zijn dood, twee jaar geleden, onderhield de atlete nauw contact met hem. ,,Ik zal altijd van hem blijven houden. En in mijn hart draag ik hem dagelijks bij me'', aldus Mutola, die aan Craveirinho ook haar vertrek naar Amerika heeft te danken. Nadat Mutola als vijftienjarige scholier in 1988 anoniem had deelgenomen aan de Olympische Spelen in Seoul, opperde hij bij terugkeer een beurs aan te vragen bij het Olympic Solidarity Scholarschip van het Internationaal Olympisch Comité (IOC). Na toewijzing besloot Mutola in 1991 voor Amerika te kiezen, vooral om Engels te leren en omdat in dat land goede trainers beschikbaar waren.

Het kostte Mutola vanzelfsprekend tijd te wennen aan het leven in Eugene, waar zij was ingetrokken bij Margo Jennings en Jeff Funds, destijds nog een echtpaar en als atletiektrainers verbonden aan de universiteit van Eugene. Hoewel inmiddels gescheiden, werken beiden nog steeds voor Mutola: Margo als haar trainster en Jeff als manager.

In het vredige Oregon was in 1991 de burgeroorlog ver weg. Mutola en haar familieleden hebben persoonlijk weliswaar niet onder gewelddadigheden geleden, maar het legde wel een deken van angst over het land. En die sfeer staat Mutola nog steeds helder voor de geest, evenals de bangheid die oorlog oproept. ,,Ik bewaar slechte herinneringen aan die tijd'', zegt ze. ,,Er was weinig voedsel en veel angst. En je was beperkt in je bewegingen. Ik herinner dat we binnen een straal van vijftig kilometer vanaf Macelala moesten blijven. Je hoorde vaak geweervuur en zag veel mensen die ledematen hadden verloren en naar de stad kwamen om bescherming te zoeken. Goddank is de oorlog in 1992 afgelopen en richt Mozambique zich langzaam maar zeker op. Ik ben blij dat het weer de goede kant opgaat met mijn land.''

De ellendige omstandigheden in Mozambique en de sombere toekomstverwachtingen in dat land hebben Mutola nimmer kunnen verleiden tot een verzoek voor naturalisatie tot Amerikaanse. De atlete: ,,Dat idee is nooit bij me opgekomen. Ik blijf Mozambikaanse; ik zal altijd loyaal aan mijn land blijven. Dat heb ik bovendien mijn vader beloofd. Hij zei me ooit: `Meisje, wat er ook gebeurt, verander nooit van nationaliteit. Blijf voor Mozambique lopen.' Mijn vader is in 1997 onder een auto gekomen en dodelijk verongelukt. Zijn wens zal ik altijd respecteren.''

Een andere nationaliteit zou haar bovendien eeuwig kwalijk worden genomen door de Mozambikanen, president Joaquin Alberto Chissano voorop. Hij is de grootste fan van Mutola, in wie hij niet zonder reden de voornaamste ambassadrice van het land ziet. De president ziet er ook persoonlijk op toe dat het Mutola goed gaat en beiden onderhouden intensief contact. Mutola: ,,Hij belt me voor elke grote wedstrijd op en voor aanvang van elke finale om me geluk te wensen. En als ik in Mozambique ben ga ik altijd bij de president langs; hij zou het me kwalijk nemen als ik niet kom. Chissano is een goede man, die ook mijn fonds, de Maria Mutola Foundation, financieel steunt.''

Mutola heeft het fonds opgericht om talentvolle sporters uit Mozambique een beurs te geven waarmee zij naar het buitenland kunnen. Daarmee wil Mutola kansarme landgenoten dezelfde mogelijkheid bieden die zij heeft gehad. Een groot deel van haar prijzengeld staat Mutola aan de Foundation af. En dat is niet gering, want vorig jaar was zij met 1,3 miljoen Amerikaanse dollar de best gedoteerde atlete ooit. Dat enorme bedrag dankte Mutola aan de jackpot die zij kreeg uitgekeerd in het klassement van de Golden Leaguewedstrijden. De Mozambikaanse atlete won als enige alle zes wedstrijden, waarmee zij ook als enige in aanmerking kwam voor de bonus van één miljoen dollar. Dat was nooit eerder vertoond; in alle voorgaande jaren moest de jackpot worden gedeeld.

Mutola vertelt met gepaste trots dat haar fonds inmiddels een veertigtal jonge talenten een beurs heeft kunnen aanbieden. Wie intelligent is en een beetje Engels spreekt, wordt geadviseerd naar Amerika te gaan en wie alleen het Portugees machtig is, gaat naar Portugal. ,,Maar het belangrijkste is dat kinderen uit Mozambique de kans krijgen om te sporten en te studeren. Hopelijk keren zo daarna ooit terug naar hun land om mee te werken aan de opbouw. En voor wie niet slaagt, is de ervaring niet zinloos geweest; ze houden er altijd iets aan over.''

Het besef dat in ledigheid geen succes kan worden behaald, drong in 2000 na de Olympische Spelen van Sydney goed tot Mutola door. Zij was na vijf wereldtitels indoor en drie wereldtitels outdoor eindelijk olympisch kampioen op de 800 meter geworden en dat voelde als een voltooiing van haar carrière. Mutola had alles bereikt, zelfs haar grote doel: een gouden olympisch medaille, overigens de eerste in de geschiedenis van Mozambique. ,,Bij thuiskomst heb ik uitbundig feestgevierd en heb ik langer dan de gebruikelijke maand vakantie gehouden. Ik `vergat' te trainen, omdat ik niet meer zo gemotiveerd was.''

Een ontmoeting met Nelson Mandela, de voormalige president van Zuid-Afrika, bracht haar enthousiasme terug. Mutola: ,,Nelson Mandela is heel inspirerend, ook al omdat hij een groot sportliefhebber is. Het verbaasde mij hoeveel kennis hij heeft van atletiek en dat hij alles over mij wist. Ik vond dat echt ongelooflijk. Ik besefte toen ook dat het nog niet mijn tijd is om afscheid te nemen. Ik ga nu zeker door tot en met de Olympische Spelen van Athene, waar ik als eerste vrouw voor de tweede keer goud op de 800 meter wil winnen. Daarna zie ik wel of ik mijn carrière vervolg. Dan bekijk ik het van jaar tot jaar.''

Al die zestien jaar dat Mutola loopt, heeft ze zich geprofileerd als een verklaard tegenstandster van doping. Zelf heeft de atlete de schijn mee, omdat ze al die jaren alle dopingcontroles heeft doorstaan en het haar nooit is gelukt het onwaarschijnlijke scherpe wereldrecord van 1.53,28 van de Tsjechische Jarmila Kratochvílová te verbeteren. Het verhaal gaat dat die tijd 21 jaar geleden in München onder invloed van doping tot stand is gekomen. Mutola zegt dat ze zal blijven proberen het record te breken, maar ze is realist genoeg om te beseffen dat de kans daarop klein is. Mutola: ,,Zo lang ik loop blijf ik geloven dat het kan, maar de tijd is wel verschrikkelijk scherp.''

Hoewel een wereldrecord het enige is dat aan de erelijst van Mutola ontbreekt, zal het haar niet in de verleiding brengen zelf doping te nemen. Althans, dat zegt ze. ,,Ik denk dat doping moreel verwerpelijk is en niet goed is voor de gezondheid. Ik heb er in het verleden vaak iets over gezegd, maar dat helpt niet. Naar alleen mijn stem wordt niet geluisterd, dat heb ik van mijn uitspraken over doping wel geleerd. Ik deel concurrentes ook niet meer in in `clean' en `niet clean'. Als je zo denkt, duw je jezelf naar beneden. Wie niet is betrapt, blijf ik als mijn gelijke zien.''