`Hogere eisen aan migranten'

Het stellen van eisen aan migranten is geen taboe meer in Europa. Ines Michalowski ontdekte dat Nederland als voorbeeld dient.

,,Migranten zouden bereid moeten zijn de spelregels van onze vrijheidslievende Leitkultur meer te respecteren'', zei een prominent politicus in Berlijn, die de stoute schoenen had aangetrokken. Daarop barstte in Duitsland de discussie los over de nationale identiteit. Wat verbond de Duitsers nog meer dan Goethe, Daimler en Schweinebraten? Wat was die `voorbeeldcultuur' dan wel en mochten ze hun cultuur opleggen aan migranten?

Vier jaar later staat het onderdeel `normen en waarden' hoog op het inburgeringsprogramma van een aantal West-Europese landen, blijkt uit een onderzoek van migratiespecialist Ines Michalowski. Haar verslag verscheen deze week als onderdeel van het rapport `Inburgeringseisen als voorwaarde voor verblijf in Nederland', van de Adviescommissie voor vreemdelingenzaken voor minister Verdonk (Vreemdelingenzaken en Integratie). ,,Het opleggen van eisen aan migranten is geen taboe meer'', zegt Michalowski, werkzaam aan de Universiteit van Osnabrück in Nedersaksen. ,,Sterker, mede naar aanleiding van het Nederlandse voorbeeld voeren ook andere Europese landen inburgeringscursussen in.''

Meer dan de helft van de landen in de Europese Unie is bezig migranten een uitvoerig integratieprogramma op te leggen, blijkt uit het onderzoek. Michalowski heeft zeven landen (Denemarken, Finland, Zweden, Vlaanderen, Oostenrijk, Duitsland en Frankrijk) vergeleken met Nederland.

,,De meeste landen gaan hogere eisen stellen aan migranten'', zegt de onderzoekster. Er is sprake van opmerkelijke overeenkomsten in het maatschappelijke discours in de onderzochte landen. Grote filosofische concepten over integratie zoals `assimilatie' of de `multiculturele samenleving' – die het debat in de jaren tachtig bepaalden – worden naar de vuilnishoop van de geschiedenis verwezen.

Voorop staat nu het verwerven van praktische vaardigheden. Migranten moeten de taal spreken, kennis vergaren over de maatschappelijke instituties van het nieuwe thuisland, weten welke plichten van ze gevraagd worden en welke normen en waarden gerespecteerd dienen te worden. ,,Op dit terrein lopen de gemoederen hoog op'', zegt Michalowski. ,,Aan wiens normen en waarden moeten migranten zich aanpassen?'' Over de rechtsstaat en democratische omgangsvormen bestaat nog wel consensus. Maar zodra het gaat over het accepteren van homoseksualiteit of het dragen van hoofddoekjes lopen veel politici vast.

In Nederland, Denemarken, Duitsland en Frankrijk woeden de hevigste debatten over `rechten en plichten' van migranten, viel Michalowski bij haar onderzoek op. In alle onderzochte landen hebben de nieuwe inburgeringscursussen – direct of indirect – een verplichtend karakter. Grote landen als Frankrijk en Duitsland lieten zich inspireren door Nederland. In deze landen werden uitsluitend taalcursussen op vrijwillige basis gegeven. Inmiddels hebben ze wetgeving in de maak voor uitgebreide inburgeringsprogramma's, die nieuwe migranten van buiten de Europese Unie móeten volgen. Oostenrijk, Denemarken, Nederland, België en Finland zijn het strengst. Laten migranten verstek gaan of komen ze helemaal niet opdagen, dan volgen financiële sancties: korting of stopzetting van sociale bijstand. In Duitsland en Frankrijk heeft gebrekkige deelname aan cursussen directe gevolgen voor de duur van de verblijfsvergunning. Nederland wil als enige land de eis stellen dat nieuwkomers al in het thuisland een examen afleggen.