'Een klein land kan zich niet verdedigen'

Ze was zeven jaar toen ze uit Letland wegvluchtte voor het Rode Leger en keerde pas een halve eeuw later terug. Nu is Vaira Vike-Freiberga president van een land dat niet kan wachten om tot de Europese Unie toe te treden. Een land met een grote mokkende Russische minderheid, en een historische argwaan tegenover grote buren. 'Ik vertrouw niemand en als president houd ik mijn ogen en oren wijdopen.'

Het Kasteel van Riga is niet bepaald opzienbarend. Het torent niet uit boven de Hanzestad, zoals het een dertiende-eeuwse burcht betaamt. Het staat bescheiden aan de oever van de Daugava, die even verderop uitmondt in de Golf van Riga. Voor de smeedijzeren toegangspoort van het geel gesausde gebouw wandelt een man met een oortje, twee in zwart gehulde wachtposten met bajonetten verdrijven regelmatig de stramheid met twintig synchrone passen heen en weer. Ook van binnen is het kasteel sober. President Vaira Vike-Freiberga (1937) huist in een leeg werkvertrek met een conferentietafel, een zitje en een groot bureau aan het eind van een lange loper. Ze heeft haar met de kleur van kastanje, een kordate oogopslag en geen tijd te verliezen. Ik krijg een uur.

Zo onopvallend als haar kasteel is, zo bijzonder is haar levensverhaal: van vluchteling tot president. Ze was twee jaar toen Hitler en Stalin in 1939 het Molotov-Ribbentroppact sloten, waarna de Russen ongestraft de Baltische landen konden bezetten. Ze hielden zo huis dat de Letten dit het Gruweljaar noemen. Toen de Duitsers in 1941 Letland binnenvielen, werden ze dan ook als bevrijders ingehaald. In 1944, ze was nog geen zeven, vluchtte Vaira met haar ouders voor de Russische troepen naar Duitsland, waar ze in een vluchtelingenkamp in Lübeck belandde. In 1949 trok de familie door naar Marokko en toen Vaira zestien was, emigreerde ze naar Canada, waar ze hoogleraar psychologie werd en actief bleef in de Letse ballingengemeenschap. In 1991 werd Letland onafhankelijk, in 1998 keerde Freiberga terug om directeur te worden van het Lets Instituut, een public relations-instelling van de overheid. Een jaar later werd ze tot ieders verrassing door de Saeima, het parlement, tot president gekozen. Vorig jaar werd ze voor vier jaar herkozen.

Vluchten voor de Russen Waarom vluchtten uw ouders in 1944 met de Duitsers mee?

'Omdat ze het communistische regime hadden meegemaakt in 1940, een totalitair regime met massadeportaties. Mijn vader luisterde stiekem naar de bbc en wist dus dat de Duitsers aan het verliezen waren. Mijn ouders wilden zich terugtrekken achter de frontlinies. Veel Letten vluchtten voor het Rode Leger en wachtten in de vluchtelingenkampen op het moment dat de Russen zich zouden terugtrekken. Maar dat moment kwam niet en toen de kampen werden gesloten, zijn we doorgereisd naar Marokko en uiteindelijk naar Canada.'

U was zo jong toen u vertrok. Wat betekende Letland in de emigratie voor u?

'In de vluchtelingenkampen zetten de Letten hun eigen scholen op, net als de andere nationaliteiten. Omdat we alles kwijt waren, waren we erg patriottistisch. We hadden alleen nog onze liefde voor ons land. Dat gevoel werd op de kinderen overgebracht en dat heeft me voor het leven getekend.'

U was als psychologe werkzaam in de wetenschap. Ook hield u zich bezig met Letse folklore, u was actief in de emigrantengemeenschap. In 1969 ging u voor het eerst terug, op uitnodiging van de Academie van Wetenschappen. Was u geschokt toen u weer in Riga was?

'Het was een heel ander land geworden, er was niet veel verschil tussen Leningrad en Riga. Er waren zoveel Russische militaire uniformen op straat en er werd zoveel Russisch gesproken dat ik me in Rusland waande. Maar ik kon zo de weg naar ons huis terugvinden. Ik heb familieleden ontmoet, maar mijn zieke grootmoeder op het platteland mocht ik niet opzoeken. Ze moest met een auto naar Riga komen.'

Letland werd in 1991 onafhankelijk, maar u keerde pas in 1998 definitief terug. Waarom was dat?

'Omdat ik in Letland geen perspectief op werk had. In Canada deden mijn man en ik onderzoek naar Letse volksliederen. In Letland zou ik daarmee mensen het brood uit de mond gestoten hebben. Toen kon ik het Lets Instituut in Riga gaan leiden. Omdat ik veel talen sprak, en ik de Letse én de westerse mentaliteit goed kende, vond ik mezelf zeer geschikt om Letland in het buitenland te presenteren.'

Had u politieke ambities? Had u er enig idee van dat u president zou worden?

'Mensen hadden wel voor de grap tegen me gezegd dat ik een goeie president zou zijn, maar politieke ambities had ik op dat moment niet.'

Na vijftig jaar sovjetbezetting was de Letse mentaliteit waarschijnlijk erg veranderd. Was dat een teleurstelling?

'Dat is hetzelfde als zeggen dat je teleurgesteld bent dat er ziekte en dood in de wereld bestaan. Letland had geleden onder een dictatoriaal regime en ik kreeg de kans het land te helpen zich te herstellen. Ik zag dat als een morele plicht.'

Omstreden taalwet In juni 1999 waren er zeven kandidaten voor de presidentsverkiezingen, maar geen van hen kreeg voldoende stemmen van het parlement. Op het laatste moment werd Freiberga door een groot aantal Letse intellectuelen in een open brief naar voren geschoven. Tot ieders verrassing werd ze als compromiskandidaat gekozen. De bevolking reageerde enthousiast, maar op de kanselarij van het Kasteel werd ze genegeerd. En binnen een week viel het zoveelste kabinet.

Veel tijd om inzicht te krijgen in de politieke intriges had Freiberga niet. Ze kreeg meteen een van de meest politiek beladen onderwerpen op haar bord, het ontwerp voor de felomstreden taalwet. Na de oorlog zijn in totaal 800.000 Russen naar Letland verhuisd. Op dit moment behoort 40 procent van de bevolking tot een nationale minderheid. Het merendeel zijn Russen, die maar moeilijk kunnen wennen aan het idee dat de Letten sinds 1991 de baas zijn. De taalwet maakte het Lets tot officiële staatstaal. Wie geen Lets spreekt, kan geen staatsburger worden.

De taalwet leidde tot felle Russische protesten wegens discriminatie. U was pas een paar dagen president toen u de wet terugstuurde naar het parlement. Was dat een provocatie?

'Nee, dat kwam voort uit mijn beoordeling van de wet. Hij ging te ver en hij was ook niet in overeenstemming met de eisen van de ovse (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) en Max van der Stoel (hoge commissaris voor nationale minderheden ls). De wet was dus een belemmering voor toetreding tot de Europese Unie.

Als directeur van het Lets Instituut was ik bij de taalwet betrokken geweest en ik wist precies wat de verschillende politieke posities waren.

'Er was niemand die vraagtekens plaatste bij het recht van Letland om het Lets als staatstaal in te voeren, maar er moest een duidelijk onderscheid gemaakt worden tussen het taalgebruik in het publieke domein en het privé-gebruik, en dat was er in het eerste ontwerp niet. Een staat moet zich niet met de privé-sfeer bemoeien. Daarom retourneerde ik de wet en daar is hij beter van geworden.'

Als je er van buiten naar kijkt, lijkt het haast onmogelijk een stabiele democratie te maken van een land waar een groot aantal voormalige bezetters is blijven wonen. Veel Russen weigeren Lets te spreken en ze gaan naar Russischtalige scholen. Kan dat werken?

'Het werkt al. We hebben heel weinig demonstraties, de mensen zijn hier gelukkig erg vreedzaam. Er zijn nog steeds mensen die aan hun Russische paspoorten hangen. Maar het aantal Russen die menen dat ze geen Lets kunnen leren omdat het een onbetekenende taal is, neemt af. Langzaam maar zeker zullen we een land worden waar iedereen Lets kan spreken.'

Voelt u zich ook president van de Russen?

'Als ik me president voel, dan voel ik me ook president van iedere ingezetene van dit land.'

Hoe is uw Russisch?

'Omdat we het het afgelopen half jaar zo druk hadden met het referendum en de toetreding tot de eu, ben ik gestopt met mijn lessen, maar mijn man en ik willen het absoluut leren.'

Staatsburgerschap

Er zijn op een bevolking van 2,5 miljoen nog steeds 500.000 mensen, hoofdzakelijk Russen, die geen Lets staatsburger zijn. Sinds het verdwijnen van het sovjetpaspoort zijn ze stateloos. Wat doet u daaraan?

'Alle ramen staan wijdopen. We hebben onderzoek laten doen naar de redenen waarom mensen zich al dan niet laten naturaliseren. Voor de meesten is het politieke apathie, ze zien niet wat het uitmaakt. Als je ze uitlegt dat ze dan aan de verkiezingen kunnen deelnemen, zeggen ze dat ze toch niet willen stemmen.

'Er zijn ook aparte categorieën zoals mannen beneden de 29 jaar, die gewoon niet in dienst willen. Maar we gaan de dienstplicht afschaffen. Dan zijn er nog de gepensioneerden die zich te oud vinden. We hebben nu een speciaal ministerie voor sociale integratie van armen, invaliden én statelozen. We proberen mensen te activeren die niet aan de samenleving deelnemen.'

Rusland bemoeit zich nog steeds actief met uw binnenlandse aangelegenheden. Hoe is uw verhouding met president Poetin? Wanneer hebt u hem voor het laatst gesproken?

'Tijdens de viering van de 300ste verjaardag van Petersburg, vorige zomer. Op nationaal niveau zitten onze relaties in een impasse, omdat Rusland het grensverdrag met Estland en Letland nog niet heeft geratificeerd. We hebben een hele serie gezamenlijke projecten, maar Rusland heeft het afgelopen jaar tot drie keer toe een geplande vergadering afgezegd.'

Pesterij? Vertrouwt u de Russen?

Freiberga lacht. 'Ik vertrouw niemand. Als president houd ik mijn ogen en oren wijdopen en hoop er het beste van, maar ik weet dat er geen harde garanties zijn. Natuurlijk zijn we voorzichtig en observeren we het gedrag en de intenties van de Russen nauwgezet, maar dat geldt eigenlijk ook voor de rest van de wereld.'

Dit is dus een heel belangrijk jaar voor u. De incorporatie in de navo, de toetreding tot de Europese Unie. Dat geeft Letland een steviger positie.

'Het is een heel belangrijke stap. Het betekent dat Letland nooit meer uitsluitend van zijn eigen verdedigingsmiddelen afhankelijk is. Tussen de twee wereldoorlogen hoopten wij vergeefs dat onze neutraliteit gerespecteerd zou worden. We weten heel goed dat een klein land niet de illusie kan hebben dat het zich kan verdedigen tegen grote buren. Daarom is de navo van cruciale betekenis voor ons.'

Nu de uitbreiding van de Europese Unie nadert, neemt de scepsis in het westen toe, ook in Nederland. Kwetst u dat?

'Politici zoeken altijd naar een zondebok voor hun problemen. De uitbreiding van de eu is uniek in de Europese geschiedenis. Ben je een optimist, dan zeg je: dit is een fantastische kans en Europa toont eindelijk een volwassenheid die het nooit heeft gehad. Eindelijk kiezen we voor een toekomst waarin iedereen de kans heeft naar elkaar toe te groeien. Maar ben je een pessimist, dan wijt je er alle problemen aan.'

In het westen is men ook benauwd voor de corruptie uit het voormalige Oostblok. Tegen uw collega in Litouwen, president Rolandas Paksas, loopt een 'impeachment'-procedure omdat hij zijn verkiezing heeft laten financieren door een corrupte Russische zakenman, die hij in ruil het staatsburgerschap heeft gegeven. Wat vindt u daarvan?

'Het ziet er beroerd voor hem uit. Maar ik geef geen commentaar op de interne aangelegenheden van een buurland.'

Kan zoiets ook in Letland gebeuren? U heeft toch een gemeenschappelijke geschiedenis?

'Bedoelt u dat de overlevenden van de sovjetbezetting automatisch potentieel corrupt zijn? Daar maak ik ernstig bezwaar tegen. Zolang déze president aan de macht is, is er in Letland geen kans op corruptie in het ambt. Bovendien wordt bij ons de president door het parlement gekozen. Corruptie bestaat overal. Frankrijk had Elf Acquitaine, de vs had Enron, en ook de Europese Commissie had haar eigen corruptieschandaal. Zelfs democratieën blijken er niet tegen bestand te zijn.'

Maar de overgang van een staatseconomie naar een vrije markt biedt toch de mogelijkheid tot grootschalige diefstal van staatseigendom? Kijk maar naar Rusland.

'Het was een grote fout van het westen om druk uit te oefenen om het staatseigendom meteen te laten privatiseren. Dat had veel geleidelijker en gecontroleerder moeten gaan. Het bood mensen die weten hoe macht werkt de gelegenheid om erg snel erg rijk te worden. In Letland hadden we in zekere zin het geluk dat we geen grondstoffen van belang hebben. Wij hebben hier nu een functionerende markteconomie met alle mechanismen van de vrije markt.'

Collaboratie

Er is een cliché over Letland, dat de ene helft van de bevolking met de Duitsers heeft gecollaboreerd en de andere helft met de Russen.

'Dat is een erg hooghartig standpunt van landen die er beter aan zouden doen hun eigen geschiedenis eens onder de loep te nemen. Feit is dat Letland bezet is geweest door twee bezettingsmachten, die Letse mannen en jongens onder de wapens riepen en naar het front stuurden om gedood te worden.'

Willen de Letten hun geschiedenis kennen of is het nog te pijnlijk?

'Alle Letten kennen hun geschiedenis uit hun eigen familie. Er is nauwelijks een gezin dat geen familielid verloren heeft, omgekomen in de oorlog, gedeporteerd en gemarteld of verbannen.'

De Russen, maar ook joodse organisaties verwijten u dat Letland Russische oorlogsmisdadigers vervolgt, terwijl Letse oorlogsmisdadigers ongemoeid worden gelaten.

'Letland heeft in het Wetboek van Strafrecht drie wetten, voor misdaden tegen de menselijkheid, voor genocide en voor oorlogsmisdaden. Iedere persoon tegen wie er bewijs is, wordt hier vervolgd, onafhankelijk van de vlag of de ideologie waaronder de misdaad is gepleegd. Dát is de situatie.'

Waar winden de Russen zich dan zo over op?

'Omdat zij van mening zijn dat een bepaald individu die er door nog levende getuigen van beschuldigd is dat hij een hele familie levend heeft verbrand en burgers heeft doodgeschoten, een held is. (De president doelt op de 80-jarige Russische veteraan van het Rode Leger Vasili Kononov die in 2000 door de rechtbank van Riga veroordeeld werd tot 6 jaar gevangenisstraf wegens oorlogsmisdaden, zijn hoger beroep loopt nog ls). De Russische ambassadeur heeft hem bloemen gebracht, Poetin heeft hem het Russische staatsbugerschap verleend. Laten we zeggen dat er hier sprake is van een duidelijk verschil in interpretatie van de feiten.'

Er zijn in de oorlog 65.000 joden vermoord, met medewerking van Letse vrijwilligers. Hoe verklaart u de Letse jodenvervolging?

'De Duitse troepen zijn hier binnengevallen met hun vernietigingsprogramma. De eerste stap was de joden in getto's stoppen. Vervolgens heeft iemand het idee gehad om Letland, net als Litouwen en Polen, te gebruiken als killing grounds voor joden die elders onder de Duitse bezetting werden opgepakt. Voor die executies hadden ze een bepaald aantal lokale vrijwilligers, collaborateurs nodig. Er is inmiddels een vrij complete studie verschenen over de holocaust in Letland, van de Letse historicus Andrievs Ezergailis.'

Wat is er dan met die collaborateurs gebeurd?

'De meesten zijn geëxecuteerd door de Russen. En niet alleen zij. Toen de archieven in 1991 opengingen, bleken de Russen duizenden mensen geëxecuteerd te hebben die helemaal geen oorlogsmisdaden hebben gepleegd, maar gewoon zijn gerekruteerd voor de Wehrmacht en door de Duitsers naar het front zijn gestuurd. Je zou het een overkill kunnen noemen, niet alleen van collaborateurs, maar ook van gewone soldaten.'

Staat Letland open voor de kwestie van de oorlogsmisdaden?

'Absoluut. Onze openbaar aanklagers overleggen met de vs, Canada en andere landen waar mensen zich hebben verborgen. Er zijn internationale conferenties aan gewijd. Het verschijnsel collaboratie is onvoldoende bestudeerd in Europa. Je hebt mensen die anderen bij de Duitsers hebben aangegeven, zodat die in de doodskampen belandden. Maar er waren ook mensen die hun buren aan het communistische regime hebben verraden, waarna ze werden gedeporteerd.

'Ook dát is collaboratie. Maar díé mensen zijn niet voor het gerecht gesleept. Ik ken er genoeg die me verteld hebben dat ze precies weten wie hen heeft aangegeven als ”reactionaire bourgeois” en ”antirevolutionair”, omdat zo iemand hun beste paard, hun flat of hun vrouw wilde inpikken. Collaboratie onder een bezettingsmacht neemt vele vormen aan en hoe langer de bezetting duurt hoe uitgebreider en veelomvattender de collaboratie wordt. Wij hebben bijvoorbeeld nog geen oplossing voor de collaboratie met het sovjetsysteem. We hebben id-kaarten van ex-kgb'ers in onze archieven. Hoe moeten we dit bewijsmateriaal behandelen? Na vijftig jaar sovjetbezetting komt er een moment dat je je moet aanvragen: wat noem je collaboratie en wanneer wordt het een misdaad?'

Volgende maand: Litouwen

Laura Starink is redacteur van NRC Handelsblad.

Andris Kozlovskis is fotograaf en werkt voor Scanpix Baltics.

[streamers]

'Mensen hadden wel voor de grap tegen mij gezegd dat ik een goeie president zou zijn.'

'Bedoelt u dat de overlevenden van de sovjetbezetting automatisch potentieel corrupt zijn? Daar maak ik ernstig bezwaar tegen.'

'Toen de archieven opengingen, bleken de Russen duizenden mensen geëxecuteerd te hebben, die helemaal geen oorlogsmisdaden hebben gepleegd.'