Zaad van angst is op Cyprus al gezaaid

Na het historische akkoord in New York tussen Grieks- en Turks-Cyprioten op 13 februari lijkt hereniging van het eiland nog slechts een kwestie van tijd. Of zitten er addertjes onder het gras?

Waar komt de kat vandaan? Voor zo'n vijftien Grieks-Cyprische leerlingen van het Neophytos Lyceum in Paphos is het antwoord op die vraag (de kat kwam uit het huis volgens het leerboek) een nieuwe stap op weg naar de beheersing van de Turkse taal. Het invoeren van Turks als keuzevak op Grieks-Cyprische scholen is een van de maatregelen die de regering vorig jaar nam om Turks-Cyprioten meer aan de Republiek te binden en de banden tussen Grieks- en Turks-Cyprioten te verstevigen. In Paphos lijkt dat te lukken. ,,Echt interessant, dat Turks'', zegt de Grieks-Cyprische Niki terwijl ze aan haar lesboek trekt. ,,Als we straks [per 1 mei] in de Europese Unie zitten, komen er vast heel veel Turks-Cyprioten hierheen'', aldus Niki. ,,Als ik een beetje Turks ken, kan ik met ze praten.''

In New York zorgden Grieks- en Turks-Cyprische leiders op 13 februari voor een diplomatieke doorbraak toen ze overeenstemming bereikten over een nieuw tijdpad voor overleg over de hereniging van het eiland. Mocht er in het verleden oeverloos over dat probleem gebabbeld worden, dit keer staat er kruisjes op de agenda. Als op 22 maart president Papadopoulos en de Turks-Cyprische leider Denktas het nog niet eens zijn over een vredesplan, schuiven Griekenland en Turkije aan bij het overleg. Als het dan nog niet lukt, mag de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Kofi Annan, het plan afschrijven. Hoe dan ook komt er een referendum in april, zodat het eiland op 1 mei als eenheid de Europese Unie zou kunnen ingaan.

Of toch niet? Nu hereniging zo dichtbij komt, beginnen veel Grieks-Cyprioten toch wel grote vraagtekens te plaatsen bij het vredesplan. Uit een opiniepeiling van Sigma TV bleek onlangs dat als er nú een referendum gehouden zou worden, 61 procent van de Grieks-Cyprioten tegen het plan zou stemmen. Andere peilingen zien de zaak wat positiever maar één ding is duidelijk: echt te juichen staan de Grieks-Cyprioten niet.

Zo maakt een aantal Grieks-Cyprioten zich inmiddels zorgen over hun baan. ,,Iedereen weet dat Turks-Cyprioten alles voor geld doen'', zegt een leerling van het lyceum in Paphos. ,,Als ze straks hier komen, concurreren ze de mensen hier eruit.'' Niet waar, aldus experts: veel Turks-Cyprioten spreken geen Grieks en zijn laag opgeleid, zodat ze eigenlijk alleen in de bouw kunnen werken. Maar het zaad van de angst is gezaaid.

Daarbij komt nog dat bijna niemand de precieze inhoud van het plan kent dat in een angstwekkend hermetisch Engels is geschreven. Natuurlijk weet iedereen dat er twee kantons-à-la Zwitserland (een Grieks-Cyprisch, een Turks-Cyprisch) komen, met daarboven een federale regering. Maar daarna begint de onzekerheid. En dus waren de vragen die het publiek vorige week mocht stellen op televisie aan voormalig Grieks minister van Justitie Markidis, ontluisterend simpel. ,,Vertelt u mij nu eens'', zei een mevrouw die in 1974, toen het Turkse leger het noorden van Cyprus bezette, huis en haard had verlaten en naar het zuiden was gevlucht. ,,Krijg ik mijn huis in Kyrenia [waar nu Turks-Cyprioten in wonen] terug of niet?'' Het antwoord van Markidis was duidelijk: nee, mevrouw krijgt waardepapieren van de staat die ze over een aantal jaren mag verzilveren.

De gewone burger maakt zich zorgen. ,,Mensen die niet terug kunnen, worden gecompenseerd zegt de regering'', zucht een Grieks-Cyprioot in een hotelsauna. ,,Maar wie betaalt dat? De Turks-Cyprioten zouden dat moeten doen, want zij hebben die huizen afgepakt. Maar het zal er wel op neerkomen dat onze [Grieks-Cyprische] regering betaalt. En dus betaal je zelf met de ene hand de belasting die je in de andere terugkrijgt voor de compensatie van je huis.'' En hoeveel kost het om het armlastige noorden op te bouwen. In het zuiden worden allerlei astronomische bedragen genoemd. Ondanks alle toezeggingen van de internationale gemeenschap menen de Grieks-Cyprioten te weten wie er uiteindelijk gaan betalen: zij en niemand anders.

Dat was ook het geval bij West- en Oost-Duitsland in 1989 en toch waren, zeker in het begin, de West-Duitsers enthousiast over hereniging. Maar op Cyprus heeft de retoriek over hereniging jarenlang een tragische ontwikkeling verhuld: beide gemeenschappen die toch al weinig met elkaar gemeen hadden, zijn steeds meer uit elkaar gegroeid. Vroeger spraken Turks-Cyprioten veelal Grieks. Maar na 1974 werd Grieks niet meer onderwezen in het noorden. Omdat ook weinig Turks-Cyprioten Engels kennen moet communicatie met Grieks-Cyprioten in het Turks dat wel op het niveau van de kat en het huis zal blijven steken.

Zelfs als beide partijen vloeiend Turks zouden spraken, bleef het contact beperkt. Zou een van de leerlingen op de school in Paphos met een Turks-Cyprioot willen trouwen? Een meisje zucht van afkeer. ,,Nooit'', zegt ze beslist. ,,Voor Grieks-Cyprioten is er niets belangrijker dan hun [orthodox-christelijke] godsdienst.'' De meeste Turks-Cyprioten zijn moslims die ook veel waarde hechten aan hun eigen godsdienst.

In de lange jaren van scheiding konden de Grieks-Cyprioten wegdromen bij zoete gedachten over de republiek Cyprus van voor 1974, waar het leven goed was. ,,De Grieks-Cyprioten worden nu hardhandig gewekt'', zegt econoom James Leontiades. Het oude Cyprus bestaat niet meer.

Niemand sluit uit dat de Grieks-Cyprioten wellicht `nee' gaan zeggen in het referendum van april. Volgens Leontiades hangt veel af van hoe de leiders van de politieke partijen (die van oudsher grote invloed hebben in Cyprus) zich gaan opstellen. Tot nu toe houden die leiders zich oorverdovend stil. President Papadopoulos van wie gezegd wordt dat hij geboren is met het woord `nee' op de tong, lijkt niet de man om zijn volk over de streep te trekken.

En dus lijkt Cyprus het te moeten hebben van het idealisme van leerlingen op de school in Paphos. Maar leren ze Turks uit idealisme? ,,Nee, nee'', lacht een conrector van de school als de les is afgelopen.. ,,Ze denken dat je Turks nodig hebt om een goede baan te krijgen bij de overheid [na hereniging] of bij de Europese Unie.''