Radiodebat

In Hilversum heerst de misvatting dat je alle zenders moet inrichten voor Frans Bauer-aanhangers. Wat die groep geestelijk kan behappen is maatgevend geworden voor alle zenders, niet alleen voor Radio 2. Bauer heeft Ahoy-hallen vol `luisteraars', van jong tot oud, en beleidsmakers bij de publieke radio hopen dezelfde aanhang binnen te halen. Dus wordt de programmering omlaag geschroefd om de grootst mogelijke massa te behagen en hoor je overal dezelfde lifestyle-niemendalletjestoon en bijpassende winkelcentrummuzak. Publiek met een beetje intelligentie wordt niet meer bediend.

In Het Parool deelt zendercoördinator Westerhof zonder ironie mee dat 747AM `te zwaar was en best wat lichter kon.' Vandaar de invulling als lifestylezender. Hoor het futloze Dolce Vita, waarin `de' luisteraar mag praten over het onderwerp `huilen'. `Huilt u de laatste tijd wel eens?' vraagt Remi van der Elzen ongeïnspireerd. Belt een vrouw in tranen op (topradio!), zegt Van der Elzen geshockeerd: `Ik geef u terug aan de redactie, mevrouw'.

Luister ook naar het gemakzuchtige Plein Publiek, met reportages over de `geboorte van een diertje in dierentuin zusenzo' en `een juffrouw die geen tomatensoep lust'. Sinds januari hoor je op 747AM overdag geen documentaires meer: te zwaar blijkbaar. Alles moet opeens `live', met veel vultelefoontjes en eindeloos flutgebabbel. Een Radio 2 dus, voor de wat oudere Frans Bauer-aanhang.

Radio 3, daar vinden mijn neefjes niets meer aan, sinds het een bloedeloze imitatie is geworden van de betere commerciële popzenders met dezelfde tophits. Maar mijn neefjes houden ook niet echt van Frans Bauer. Te slim zeker.

Om van het amechtige gehijg van Tijs van den Brink (EO) of het geslis van Sjors Fröhlich (NCRV) af te zijn, wijk ik uit naar Radio 4. Maar ook daar is sinds januari de Frans Bauer-pleuris uitgebroken. Alles moet flinterdun en licht verteerbaar zijn. Programmamakers hebben het verbod gekregen om `overdag moeilijke muziek te laten horen.' Dus laatst klinkt een Francis Goya-gitaaruitvoering van Beatles `Yesterday', waarna de omroeper serieus afkondigt met `toegankelijke muziek op Radio 4'. Later komt een instrumentale gitaarversie van Claptons popliedje `Tears for Heaven' voorbij.

Radio Bergeijk was enkele jaren een persiflage op lokale radio. De publieke radio is momenteel een persiflage op zichzelf.

De kwaliteit bij informatieve zenders is sinds 1 januari jl. een flinke klap toegedeeld, mede dankzij de mateloze formateringsdrift van de zendercoördinator Westerhof. Het heil moet volgens hem gezocht worden in `horizontalisering' en `formats' die elke ruimte voor spannende radio doodknuppelen. Dat is immers `wat de luisteraar wil'. De luisteraar misschien die de hele dag `Heb je even voor mij' neuriet.

Bij de zenderwijzigingen in april 2001 kreeg Radio 5 de onhandige, piratenbenaming 747AM. `AM': ruis, storing, doffe klanken, mono, gebrom. Onhandige naam, want de zender is via kabelmaatschappijen beluisterbaar op FM, dus verwijzen naar AM is marketingtechnisch een blamage. Waarom toch die verkrampte promotie van een golflengte die op de meeste radio's niet meer geleverd wordt. Peperduur was de reclamecampagne met grote artistieke foto's van blauwe IJslandse zwavelbaden, maar het leverde geen luisteraar extra op.

Vreemd genoeg heeft Westerhof zelf meegewerkt aan het stoppen van zijn horizontale succesnummers op Radio 1: de documentairebalk, sinds 1 januari volledig verdwenen. Bijna drie jaar lang hoorde je 's avonds laat, na Met het oog op Morgen, in FM-kwaliteit zorgvuldig gemaakte lange verhalen. Niet altijd van superieure kwaliteit, maar wat wil je als je de schamele honoraria ziet en de geringe tijd die eraan gewerkt mag worden. Bovendien: dan is de kwaliteit van de uitgebluste Radio 1-programma's ook aanvechtbaar.

Toch hield `de luisteraar', die Westerhof anders zo omarmt, van die documentairebalk op Radio 1, zo bleek uit vele e-mails en de luistercijfers. Bij aanvang in 2001 waren er slechts 80.000 luisteraars, maar na enkele maanden steeg dat naar 130.000, met uitschieters naar 160.000. Vergelijk het armetierige resultaat van uitzending van dezelfde documentaire 's middags op 747AM: slechts 15.000 luisteraars. Zendercoördinatoren houden echter niet van absolute aantallen als dat slecht uitkomt, wel van marktaandelen, dus vooruit: voor een aandachtvragend product als de documentaire was het marktaandeel op Radio 1 's nachts maar liefst 30 procent, een uitstekende programmering dus, volgens `de' luisteraar die niet van Bauer houdt.

Het documentaire-uur op Radio 1 was helaas louter een kostenloze bandherhaling van de nauwelijks beluisterde middaguitzending, genaamd `de 747AM-documentaire', inclusief de onjuiste middengolf-jingle, wat een Radio 1-luisteraar het gevoel gaf dat zijn radio ongevraagd van zender wisselde. Vreemd dat Westerhof zo prat blijft gaan op het dienen van `de luisteraar', terwijl hij ze met deze programmatische goochelarij het bos in stuurt.

Dat de `première' van elke documentaire nooit op de geschiktere FM-zender Radio 1 plaatsvond, ligt aan de onzuivere beleidswens om die impopulaire middengolfzender tegen elke luisterontwikkeling in te promoten. Daarom krijgt een documentairebalk niet een creatieve eigen naam, maar een zendertitel. Daarom kon documentairegeld uit de NOS-pot alleen worden aangesproken voor 747AM-documentaires, de hoofdreden waarom de KRO in september 2002 met het populaire Damocles stopte (die zond alleen uit op Radio 1).

Omdat de Publieke Omroep een impopulaire middengolfzender tot een succes wil maken, schieten beleidsmakers in de makkelijke modus: `lifestyle en licht'. Bovendien is een babbelgesprekje via een telefoon veel goedkoper dan een documentaire. En waarom zou je dure programmagenre's blijven maken, als de Bauer-aanhang met goedkopere is te paaien?

Je verwacht dat de zendercoördinator zich met die prachtige luistercijfers tevreden op zijn borst klopt, maar nee. Omdat diverse omroepen besloten de geldkraan dicht te draaien voor dure documentaires, bleven te weinig bespelers van de documentairebalk over om vijf werkdagen te vullen. De Belangen Vereniging Radiomakers (BV Radio) kwam met een reddingsplan en ook de VPRO bedacht een zinvolle constructie voor behoud van dit succesuur. Maar de plannen zijn ongelezen opzijgelegd.

Wat biedt Westerhof sans gêne aan ter vervanging van die nachtelijke documentairebalk? Het NCRV-lifestyleprogramma Casa Luna, nu al de nieuwe schaamlap van Hilversum genaamd. Saaie presentatoren roepen luisteraars op om een uur te praten over het onderwerp: `Voelt u zich veilig in Nederland, naar aanleiding van de mogelijke dijkdoorbraak bij Stein?'. `Ja' dat voelen luisteraars, of `nee' dat voelen luisteraars niet. Vox Populi in de meest neerbuigende vorm.

Maar: die presentatoren, telefonistes, regisseur en complete redactie om die twee uur lariekoek bij elkaar te harken, kosten toch ook geld? Een fractie van die kosten had de redding van een prachtuur met lange achtergrondprogramma's kunnen zijn, geliefd bij luisteraars.

Radio 1-beleidsmakers zijn allergisch voor bandprogramma's. In discussies riepen Westerhof of Henk van Hoorn `dat Radio 1 een nieuwszender is, en live moet zijn'. Akkoord, althans voor de zogeheten piekuren, meer nieuws is er niet te melden. Zeker niet na middernacht als half Nederland de tanden heeft gepoetst. `Maar', aldus Westerhof, `tijdens calamiteiten is het lastig om een band te stoppen.' Elke kleuter weet dat op audio-apparaten een stopknop zit, zo ook in Hilversum, en dat calamiteiten hooguit eens in de twee jaar plaatsvinden.

Sinds 1 januari is Radio 1 vijf uur documentaire armer. Westerhof verdraait de feiten in NRC Handelsblad als hij doodleuk aankondigt dat `Radio 1 méér documentaires gaat uitzenden'. Het is de truc van de frauderende rekenmeester want: van vijf uur documentaire die er waren, blijft straks slechts één uur over en dat is een vermindering van vier uren, ofwel 80 procent. Maar als je het eerste kwartaal van 2004 stopt met alle uren, en vervolgens één uur terugbrengt, dan kun je schaamteloos beweren dat Radio 1 `méér documentaires gaat uitzenden'.

Bij NPS, Humanistische Omroep en NOS hebben ze het voor elkaar dat in april één gezamenlijk documentaire-uur op Radio 1 terugkomt, op het slechtst beluisterde radiotijdstip van 21 uur op zondagavond, als heel documentaire-minnend Nederland televisie kijkt naar VPRO-, of NCRV-documentaires. Zodat over een jaar, bij een evaluatie, door de zendercoördinator waarschijnlijk geconcludeerd wordt dat de radio geen medium is voor documentaires.

De gemiddelde luisteraar bestáát niet, er is een bijzonder breed spectrum van luisteraars. Programmamakers weten dat, formatteerders ontkennen dat. In de makkelijke jacht op de grote massagetallen willen beleidsmakers alleen het Frans Bauer-publiek aanspreken. Het getuigt van dédain om weldenkende radioliefhebbers te verstoten door bijna alle programma's de verplichte lichtheid te laten bevatten.

Mijn moeder heeft huishoudschool. Toch houdt ze niet van Frans Bauer, integendeel, ze wordt er misselijk van. Ze luistert wel graag naar informatieve radioprogramma's die geen voorspelbare oppervlakkigheid bieden, maar haar nieuwe inzichten verschaffen, haar andere denkbeelden bieden, haar optillen. Nu luistert ze alleen nog naar cd's omdat ze louter programma's vindt, die haar op een badinerende kleutertoon aanspreken. Hield ze maar van Frans Bauer.

Zie ook CS pagina 22: Radiodiscussie 6: Henk van Hoorn