`Ook een linkse man slaat soms zijn vrouw'

Turkije wil graag toetredingsonderhandelingen met de EU beginnen. In de afgelopen twee jaar zijn daarom meer wetten hervormd dan in de tien jaar daarvoor. Ook vrouwen profiteren van het gunstige tij, zegt Nebahat Akkoç.

,,Ook in het Koerdische zuidoosten merken we dat Turkije wil democratiseren'', zegt Nebahat Akkoç. ,,Lange tijd was daar de staat van beleg van kracht als gevolg van de oorlog tussen de Koerdische PKK en het Turkse leger. Vergeleken met vier, vijf jaar geleden hebben we meer vrijheid nu deze maatregel is opgeheven.'' Akkoç (49) is enkele dagen in Nederland op uitnodiging van Amnesty International dat vandaag een wereldwijde campagne start om geweld tegen vrouwen terug te dringen. Zijzelf ijvert hiervoor in het achtergebleven en feodale zuidoosten van Turkije. Ze woont en werkt in Diyarbakir, de grootste Koerdische stad, met een grote werkloosheid, nauwelijks industrie, kinderrijke gezinnen en een hoog analfabetisme.

Hebt u niet het tij mee nu Turkije, dat zo graag tot de Europese Unie wil toetreden, zich genoodzaakt voelt om zijn wetten aan te passen?

,,Zeker. Het Burgerlijk Wetboek is gewijzigd. Een vrouw heeft niet langer toestemming van haar man nodig om buitenshuis te kunnen werken. Man en vrouw zijn nu samen gezinshoofd, wat wil zeggen dat beslissingen over het gezin door beiden worden genomen. Ze trouwen voortaan in principe in gemeenschap van goederen – voorheen was dat niet het geval waardoor vrouwen nauwelijks eigen bezit hadden. Verder is overspel uit de strafwet gehaald; het is nu alleen nog een grond voor echtscheiding. Het wetboek van strafrecht wordt verder gemoderniseerd. Strafverlichting in het geval van eermoord wordt geschrapt, en het wetsartikel dat in een lichtere straf voorziet voor een dader die aanvoert geprovoceerd te zijn, wordt ingetrokken. Dat artikel kan nu door de rechter naar eigen inzicht worden geïnterpreteerd. Dit wordt waarschijnlijk in het voorjaar doorgevoerd.''

Het Directoraat voor Religieuze Zaken, dat de imams in dienst heeft en hun preken schrijft, gaat op internationale vrouwendag, 8 maart, aandacht vragen voor de rechten van de vrouw. Is dat niet ongebruikelijk?

,,De onmiddellijke aanleiding is de eermoord van vorige week op Guldunya Toren, 22 jaar oud. Zij werd door haar twee broers vermoord omdat zij een kind had gekregen uit een relatie met de man van haar nicht. Toren werd doodgeschoten in een ziekenhuis in Istanbul, waar zij was opgenomen na een eerste, mislukte moordpoging door diezelfde broers. Ik had namens Ka-mer, de vrouwenorganisatie die ik in 1997 heb opgericht, vorige zomer contact opgenomen met het Directoraat in verband met bedreigingen tegen 23 vrouwen in één jaar tijd in Zuidoost-Turkije. Twee van hen werden vermoord, de anderen verzoenden zich weer met hun familie of zitten nog steeds ondergedoken. Wij proberen in alle gevallen van eerwraak die ons ter ore komen te achterhalen of imams op de hoogte waren van de plannen van de familie. Imams in afgelegen dorpen eigenen zich vaak die titel toe, zonder dat ze daar voor hebben gestudeerd. Meestal keuren ze eerwraak niet af. Ik wilde dat het Directoraat hier iets aan zou doen. Resultaat was dat bij de begrafenis van Toren zowel de plaatselijke imam als de districtsbestuurder aanwezig was. De steun van het Directoraat is belangrijk. Het breekt de almacht van mannen.''

Heeft u enig idee hoeveel eermoorden er jaarlijks worden gepleegd?

,,Er zijn duizenden dorpen in het zuidoosten die we nog nooit hebben bezocht. We hebben geen idee wat zich daar afspeelt. En al zouden de vrouwen daar ons kennen en onze hulp willen inroepen, hoe zouden ze weg moeten komen? Een deel van het probleem is slechte onderwijs op het platteland. 55 procent van de vrouwen kan er nog steeds niet lezen en schrijven. Er zijn alfabetiseringscursussen, er is druk op de ouders om hun dochters naar school te sturen. Maar zo'n omvangrijk probleem los je niet snel op.''

Akkoç was onderwijzeres. Na de dood van haar man in 1993, slachtoffer van een serie mysterieuze moorden in Diyarbakir, ging ze voor de plaatselijke mensenrechtenorganisatie werken. In 1994 werd ze gearresteerd temidden van geruchten over haar rol in de toenmalige, pro-Koerdische DEP-partij. Zelf denkt ze dat werd opgepakt – een officiële reden werd niet gegeven – omdat ze de zaak van haar man aanhangig had gemaakt bij het Europese Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg. ,,Dat maakte me verdacht'', meent ze. Tijdens haar detentie werd ze gemarteld, ook seksueel. Haar gedrevenheid om zich teweer te stellen tegen geweld tegen vrouwen komt daaruit voor. Ze verzamelde een groep advocaten, onderwijzeressen en huisvrouwen om zich heen en richtte in 1997 Ka-mer op, een onafhankelijke vrouwenorganisatie.

Waarom niet samenwerken met de linkse mensenrechtenorganisaties?

,,Die mannen slaan ook hun vrouwen. Het hoort óók volgens hen bij de rol van de man dat je je vrouw slaat.'' Ka-mer heeft nu afdelingen in vijf steden: Diyarbakir, Batman, Bingöl, Mardin en Bitlis. Er zijn opvangcentra, restaurants, crèches, een winkel voor kinderkleding en andere instellingen waar vrouwen kunnen werken en geld verdienen. ,,In totaal zijn nu zo'n 10.000 vrouwen op de een of andere manier betrokken bij Ka-mer'', zegt Akkoç. ,,Het is een soort netwerk. Als ergens een eermoord is gepleegd, worden we gebeld.''

Vrouwen in Turkije gaan nu de straat op. In Nederland worden geen protestmarsen gehouden als een meisje het slachtoffer wordt van eerwraak.

,,De Turkse gemeenschap in Nederland hecht eraan om de traditionele gebruiken in ere te houden. Nog meer dan in eigen land houden mannen vrouwen onder druk. Mannen doen buitenshuis waar ze zin in hebben, maar ze staan vrouwen die vrijheid niet toe. Als je geen goede organisaties hebt, verander je weinig aan die situatie. Hier in Nederland zijn kennelijk geen invloedrijke organisaties van Turkse vrouwen die tegen zaken als eerwraak ageren.'' Glimlachend: ,,Het is goed dat Turkse vrouwen in Nederland nu worden gedwongen om de taal te leren. Ik heb hier met Turkse vrouwen gesproken die ouder zijn dan ik. Ze waren zo gelukkig dat ze nu het huis uit kunnen. Hun mannen kunnen het niet langer verbieden.''