Koningshuis ter discussie

In 1998 beweerde prins Claus dat Nederland geen monarchie is, maar een republiek met een erfelijk vorst die in nauw contact staat met het volk. Zembla onderzocht gisteravond in Bang voor Beatrix het draagvlak voor de monarchie na een reeks ternauwernood afgewende crises: de affaires over Margarita, Mabel en de vader van Máxima. Zembla probeerde tevens het mythisch opzien tegen de vorstin te verklaren en tot menselijke proporties terug te brengen. Uit het ratjetoe van elkaar snel opeenvolgende pratende hoofden viel met moeite samenhang te destilleren.

Een resumé voor de belangstellende kijker, zowel als voor wie Zembla miste. De sprekers waren in drie categorieën te onderscheiden:

1. Aanhangers van koningin Beatrix en de monarchie.

Zij deden graag iets uit de doeken over hun contacten met de vorstin, maar voelden zich daarbij door het protocol geremd. Oud-minister Max van der Stoel liep zelfs weg uit de opname toen hem werd gevraagd naar zijn bemiddeling om vader Zorreguieta niet aanwezig te doen zijn bij het huwelijk tussen de kroonprins en Máxima. Oud-Philips-topman C. Boonstra klapte glimmend uit de school dat nieuwe producten van zijn firma vaak ten paleize werden bezorgd. Hij achtte, evenals oud-captains of industry van Unilever en Akzo, de representatieve rol van de koningin in het buitenland van onschatbare waarde. ,,Zolang je maar gewoon bleef'', zei oud-Akzo-bestuurder G. Kraijenhoff over zijn verstandhouding met Beatrix. ,,Mensen met angst gaan krampachtig doen. Dan neemt ze een tikkeltje ijzige houding aan.'' Boonstra prees de `gewone uitstraling' en het `menselijke' van de vorstin, haar daarmee impliciet goddelijke kwaliteiten toedichtend. Oud-burgemeester van Amsterdam Schelto Patijn, die met Beatrix studeerde, roemde haar vermogen met wereldleiders een gesprek op niveau te voeren. Eén hunner, Kofi Annan van de VN, was bereid voor de VARA-camera de `fascinerende persoonlijkheid' van de vorstin in het zonnetje te zetten.

2. Criticasters van de koningin als boegbeeld van de monarchie.

Hans van den Bergh van het Republikeins Genootschap hekelde het knipmesgedrag jegens royalty; zelfs hooggeachte, weldenkende personen menen pas iets te betekenen na hun ontmoeting met een koninklijk persoon. Terwijl de familie Oranje volgens hem niet meer vertegenwoordigt dan een tot opheffing gedoemde middeleeuwse staatsvorm. Historicus Thomas von der Dunk verbaasde zich in Zembla kraaiend over de `hysterische menigte' die zich bij een koninklijke rijtoer langs de weg posteert. Volgens Gerrit Komrij heeft de koningin de recente affaires verergerd door zich `in hooghartige nevelen' te hullen. De schrijver raakte teleurgesteld in de vorstin, nadat ze hem vroeg een gedicht te maken. ,,Als je niet van plan bent te slijmen en te kruipen, leest ze je keihard de les door een ander te nemen.'' Beatrix' directe adviseurs op cultureel en maatschappelijk vlak typeerde Komrij als ,,de vroomste, gehoorzaamste en meest talentloze mensen''.

3. Verkondigers van interessante informatie.

Auteur Frans Bieckmann vond in de dagboeken van prins Claus een reisverslag naar Cuba. ,,Fidel Castro vergeleek zichzelf met Willem van Oranje'', stelde Bieckmann vast. Behalve Fidel ontmoette Claus J. Wolfensohn, president van de Wereldbank. De 85ste verjaardag van Nelson Mandela vierde het koninklijk paar met onder anderen de Clintons. Nieuws is ook dat A. van der Staay, belangrijk paleisadviseur, bekende zijn hart te hebben vastgehouden voor de continuïteit van de monarchie toen leden van het koninklijk huis ,,minder koninklijk gedrag'' tentoonspreidden. LPF-fractieleider Mat Herben werd berispt door het Kabinet van de Koningin nadat hij in een tv-programma onthuld had dat de koningin hem vroeg of hij ,,een wolkje of een plens melk'' in de koffie wenste.

Links heeft zich de afgelopen decennia door het koningshuis laten paaien, concludeerde Zembla: zie de Oranje-sympathieën van oud-Kamerleden Ina Brouwer (CPN) en Andrée van Es (PSP). Over de monarchie wilde Van der Stoel (PvdA) wel voorzichtig kwijt dat een koningshuis bij de geboorte van een gloednieuw staatsbestel niet zijn eerste advies zou zijn. Kofi Annan acht ons staatsbestel wel degelijk te gebruiken. ,,Het is een stelsel dat Nederland altijd goed gediend heeft, in goede en in slechte tijden. Het moet ook niet ter discussie gesteld worden.''

Daar dacht zijn vriend prins Claus genuanceerder over.