De schaamte nu nog niet voorbij

Hoe ver kunnen we nog de seksuele schaamte voorbij? Volgens de auteur van The Bride Stripped Bare zijn vrouwen er nog lang niet. `You're in your mid-thirties and have never even looked down there, at yourself'.

The Bride Stripped Bare is een vaardig geschreven boek over de seksuele zoektocht van een 36-jarige vrouw. Ze is min of meer tevreden getrouwd, wil misschien nog een kind, maar de passie is uit haar huwelijk. Haar desperate verlangen mondt uit in overspel, in een groepsorgie met drie taxichauffeurs, een bijna-scheiding, een zwangerschap, de geboorte van haar zoontje Jack, en de behoefte om al deze ervaringen gedetailleerd op papier te zetten.

The Bride Stripped Bare bestaat uit 138 korte fragmenten, die steeds voorafgegaan worden door een les. Sommige daarvan zijn ernstig (`Hoe kun je de dood versnellen?'), en andere hebben meer iets weg van nietszeggende tegeltjeswijsheden (Les 118: `Koop nooit iets dat je niet kan betalen'). Het boek wordt ingeleid door haar moeder die na de dood van haar dochter het manuscript vindt, en het naar een uitgever stuurt omdat ze wil dat het leven van haar dochter niet onopgemerkt blijft.

In het nawoord benadrukt de auteur dat haar boek fictie èn non-fictie is, een `quilt' die is samengesteld uit haar eigen verhalen en die van vrienden. In feite is The Bride Stripped Bare een dagboek in je-vorm. Het streeft naar herkenning bij een universeel vrouwelijk publiek. De dwingende je-vorm irriteert omdat het verschillen tussen vrouwen ontkent, maar fascineert ook in zijn onhippe ouderwetsigheid. `Je bent niet uniek' was in de jaren zeventig nog een geruststellende politieke boodschap, maar deze past niet meer binnen het hedendaags individualisme. Hetzelfde geldt voor de anonieme status van het boek. Was de inzet van de emancipatie niet juist het verwerven van een stem?

Nog voor de verschijning van het boek werd bekend dat de Australische schrijfster Nikki Gemmell, auteur van onder meer de roman Alice Springs, achter `anonymous' schuilging. In The Guardian schreef ze dat anonimiteit noodzakelijk was, omdat ze alleen zo zelfcensuur kon vermijden en compleet eerlijk kon zijn. Met een horde journalisten voor haar deur, móest ze wel toegeven dat zij het was, schrijft ze, omdat haar boek in het teken staat van eerlijkheid (Les 1: `eerlijkheid is van uiterst belang' ).

Toch past die anonimiteit wel bij het boek, in de zin dat verschillende auteurs doorklinken. The Bride Stripped Bare lijkt soms een merkwaardig allegaartje van oude en recente feministische klassiekers: een beetje De schaamte voorbij (`You can't say down there for the rest of your life') een beetje libertijnse seksuele queeste à la La vie sexuelle de Catherine M. en Fear of Flying (`You just want to fuck'), een beetje Sylvia Plath (ze bewondert haar mooie `miniscule' handschrift en lijdt onder het overspel van haar man), een beetje Sappho (ze stort van een klif), een beetje geworstel met de combinatie van moederschap en carrière à la How does she do it? (`You write in twenty minute bursts, once a day, twice if you're lucky. It's all that Jack will allow you').

Wie kwaad wil, kan The Bride Stripped Bare gemakkelijk terzijde schuiven als een wat gelikt boek, het zoveelste over het leven van een dertig-plus vrouw, met daarbovenop een perfect geregisseerde publiciteitsstunt rondom de anonimiteit van de auteur (want mistig blijft hoe men erachter is gekomen). Toch zou dat The Bride Stripped Bare geen recht doen. Want het is verbluffend goed geschreven en het voortdurende déja-lu gevoel stemt tot nadenken over de genres die beschikbaar zijn om iets te zeggen over vrouwen.

Gemmell heeft het minste op met het vrouwenleven als komedie, zoals bij Bridget Jones – er valt weinig te lachen in dit boek – en ook het powerfeminisme van Germaine Greer (`poor love') moet het ontgelden. Ze citeert het liefst de geschriften van iconen van het vrouwelijk lijden: Sylvia Plath, Virginia Woolf en het anonieme dagboek van een Elizabethaanse vrouw uit 1603. Alle `vagina monologen' en `schaamtes voorbij' ten spijt, het vrouwelijk lijden is een tijdloos en universeel gegeven, zo lijkt de boodschap van The Bride Stripped Bare. De jij-figuur worstelt anno 2003 grotendeels met dezelfde problemen als de anonieme schrijfster van het dagboek in de zeventiende eeuw en de dichteres Sylvia Plath in de vorige eeuw: emotionele afhankelijkheid van mannen, gevoelens van minderwaardigheid en onderdrukking van haar seksuele lustgevoelens. Ook de positie van de schrijfster is een wanhopige; zij kan zich niet vernieuwen, maar alleen herhalen wat voorgangsters al opmerkten. Deze wanhoop maakt The Bride Stripped Bare voelbaar.

De meeste wanhoop klinkt daarbij door in de opdracht van het boek, `voor mijn echtgenoot. Voor alle echtgenoten'. In The Guardian schrijft Gemmell dat haar man het boek heeft gelezen en haar sindsdien met geen vinger meer heeft aangeraakt. Ze is bang dat het op een scheiding uitloopt. Het zou misschien helpen, zegt ze, als hij zíjn kant van het verhaal op papier zette, `a man's secret life'. Wat verwacht hij van seks? `Hij heeft het nooit durven zeggen. Tenminste niet tegen zijn vrouw.'

Anonymous: The Bride Stripped Bare. Harper Collins, 224 blz. €15,85