Na historisch vertrek van top sluit de schelp

Op één dag twee bestuurders weg. Stelt Shell na twee maanden pappen en nathouden zelf orde op zaken, of zwicht het energieconcern voor zijn grootste beleggers?

Één directeur verliezen is al vloeken in de Koninklijke kerk. Maar twee op één dag zien gaan, en wel per onmiddellijk, dat is zonder weerga voor de Koninklijke/Shell Groep, de Nederlands-Britse energiegigant die een eeuw geleden de oligarchische macht van topmanagers bijna heeft uitgevonden, met de gesloten schelp als bedrijfssymbool.

Koninklijke/Shell presenteert zich graag als betrouwbare lange-termijninvesteerder, conservatief in de goede zin, professionele bedrijfsvoering, soepele opvolgingsprocedures, als regel met mannen van binnenuit het bedrijf. De buitenwereld gelooft dat.

En dan dit. Voorzitter Phil Watts weg. Productiechef Walter van de Vijver weg. Het lijkt wel Ahold, dat vorig jaar twee bestuurders, inclusief president C. van der Hoeven, aan de dijk zette na de ontdekking van boekhoudfraudes. Het lijkt wel uitkeringsfabriek UWV, waarin de minister het vertrouwen verloor, waarna hij twee bestuurders, inclusief de voorzitter, op non-actief zette.

Het onverwachte persbericht van het dubbele vertrek bij Shell had gisteren alle kenmerken van de schelpachtige communicatie met de buitenwereld. Geen reden voor het vertrek. Geen interviews.

Dat er iets moest gebeuren na die inmiddels beruchte negende januari was allang duidelijk, in ieder geval voor veel aandeelhouders. Die dag schokte Shell de financiële wereld door plots de `bewezen' olie- en gasreserves met een vijfde te verlagen, het equivalent van 3,9 miljard vaten olie. De reserves lagen er nog wel, maar voldeden niet aan de strikte eisen die de Amerikaanse beursautoriteit SEC stelt aan zulke reserves.

Beleggers reageerden woedend. Niet alleen omdat olie- en gasreserves worden gezien als de levensadem van energiebedrijven en een indicatie geven over hun toekomst, maar vooral door de wijze waarop het nieuws bekend werd gemaakt: geen van de groepsdirecteuren gaf zelf tekst en uitleg en het bedrijf was onduidelijk over de redenen waarom zo'n ongehoorde bijstelling opeens nodig was.

Die ochtend verdween 10 miljard euro van de beurswaarde van het concern. De weken daarna riepen vooral grote professionele Britse beleggers steeds harder om veranderingen in de bedrijfsstructuur en om het hoofd van de man die sinds 2000 bij Shell aan het roer stond: Sir Philip Watts.

Maar Watts bleef zitten en de schelp sloot zich. Tijdens de presentatie van de recordwinst van 2003, vorige maand, boden Watts en zijn Nederlandse evenknie Jeroen van der Veer hun excuses aan. Een onderzoek naar de reserves werd aangekondigd, maar verder bleef het stil. Geen structurele veranderingen en geen personele consequnties. ,,Als er een probleem is, dan is de reactie bij Shell niet dat de directie moet aftreden, maar juist dat zij de problemen gaat aanpakken. Onze voorzitter is de roerganger'', zei Jeroen van der Veer toen.

Het concern opende een charme- en informatie-offensief richting grote beleggers, van Nederlandse pensioengiganten als ABP en PGGM en vermogensbeheerders als ING en Robeco tot de grote Britse verzekeraars en het zelfverzekerde Amerikaanse pensioenfonds Calpers.

Over wat zich daar heeft afgespeeld lopen de meningen uiteen.

,,Ik denk dat Koninklijke Olie geluisterd heeft naar de reacties van beleggers'', zegt directeur aandelenbeleggingen J. Straatman van ABP, 's werelds grootste pensioenfonds, dat zo'n 900 miljoen euro heeft gestoken in Koninklijke/Shell aandelen.

Wat Van der Veer en Watts in hun gespreken met beleggers te horen kregen, heeft Watts en Van de Vijver niet de kop gekost, aldus een woordvoerder van het bedrijf. De aanleiding was een intern onderzoek naar de gebeurtenissen op negen januari.

Het onderzoek van Shells financiële commissie – bestaande uit zes commissarissen waaronder oud-ING voorman Aad Jacobs – concludeerde dat een `verandering in het leiderschap' moest plaatsvinden. De commissarissen van Koninklijke Olie en van Shell Transport & Trading werden de afgelopen week hiervan op de hoogte gebracht en trokken de agenda`s.

Gisteren kwamen zij bijeen in het Shell-gebouw aan de Carel van Bylandtlaan in Den Haag, accepteerden de conclusie van de financiële commissie en lieten dit weten aan de zes bestuurders. Watts en Van de Vijver boden daar, zo is de officiële lezing, hun ontslag aan en Van der Veer werd de nieuwe topman.

Het aftreden van Van de Vijver wekte verbazing omdat hij door de buitenwacht werd beschouwd als mogelijke opvolger van Watts. De 48-jarige Nederlander was sinds medio 2001 de baas voor de exploratie en productie van nieuwe bronnen, maar de afwaardering vond plaats over een tijdvak dat niet hij de divisie leidde, maar juist Watts. Desondanks moest Van de Vijver waarschijnlijk boeten voor het feit dat de afwaardering onder zijn leiding plaatsvond en dat ook hij niet aanwezig was om een toelichting te geven voor de onthutste buitenwereld. Of hij is weggegaan, zo speculeren sommigen, omdat hij niet de nieuwe topman werd.

Zijn stoel en die van Watts blijven voorlopig leeg. Watts wordt als baas van Shell Trading wel opgevold door de Brit Malcolm Brinded die al verantwoordelijk was voor de gasverkopen en daar nu de divisie Exploratie en Productie bij neemt. Brinded wordt ook de tweede man van de Koninklijke/Shell Groep. De Nederlander Rob Routs, directeur van de divisie Olieproducten, neemt de divisie Chemie over van Van der Veer. De Amerikaanse Judy Boynton blijft financieel directeur.

Of de personele veranderingen ervoor zullen zorgen dat het aandeel Shell opeens structureel beter zal gaan presteren of dat de olie- en gasproductie zal toenemen is twijfelachtig. Het bedrijf heeft een aantal nieuwe olie- en gasbronnen gevonden die over enkele jaren moeten gaan leveren. Aan de duale bedrijfsstructuur – zo verafschuwd door de angelsaksische aandeelhouders – lijkt vooralsnog niet getornd te worden. Sommige aandeelhouders zullen blijven wrikken aan de randen van de schelp.