`De plannen zijn goed, maar de aanpak fout'

Democratisering van de Arabische wereld is voor Washington dezer dagen het parool. Maar de Arabieren zelf zijn niet zo enthousiast over de Amerikaanse werkwijze.

De Amerikaanse regering hamert al meer dan een jaar op de noodzaak van democratische hervorming in de Arabische wereld om de bevolkingen van onderdrukking te bevrijden en de voedingsbodem van internationaal terrorisme weg te nemen. Maar de mondelinge aansporingen aan de Arabische leiders gaan nu ondersteund worden door daden. De lancering van de Arabischtalige televisiezender Al-Hurra, De Vrije, was drie weken geleden niet meer dan het begin van dit offensief. De VS zijn met Europa in gesprek over een gezamenlijk Greater Middle East Initiative, een plan naar het model van de Helsinki-akkoorden van 1975 om door middel van politieke, culturele, economische en militaire samenwerking een democratische omwenteling in het Midden-Oosten te bewerkstelligen.

De vooruitgang komt eraan, maar de ontvangers, de Arabieren zelf, zien de Amerikaanse activiteit met toenemende argwaan, bezorgdheid en tegenzin aan. Leidde Helsinki niet tot het opbreken van de Sovjet-Unie? De ex-Sovjetburgers waren ,,het ongelukkigste volk gedurende twee decennia'', zei de Saoedische minister van Buitenlandse Zaken, prins Saud al-Faisal, vorige maand. Leiders reizen het gebied rond om de standpunten te coördineren: eerst moet het ontwrichtende Israëlisch-Palestijnse conflict worden opgelost, is hun voorste verdedigingslinie. Amerikaanse vertegenwoordigers zijn eveneens op tournee: ,,Hervorming, waardigheid en individualiteit in de Arabische landen hoeven niet te wachten op volledige vrede'', zei woensdag de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken Marc Grossman in Kairo.

Het is te begrijpen dat de Arabische leiders zelf de Amerikaanse plannen afhouden: hun positie staat uiteindelijk op het spel. Maar sommige, meer hervormingsgezinde krachten zijn evemin erg enthousiast, zoals twee prominente Saoediërs die onlangs in Leiden waren voor een besloten symposium over de situatie van Saoedi-Arabië, prins Abdullah bin Faysal bin Turki Al-Saud, en Jamal Kashoggi. Afzonderlijk van elkaar onderstreepten beiden dat geen regime een excuus heeft om niet te hervormen; daar moet elke dag aan worden gewerkt, en dat gebeurt volgens hen ook, althans wat betreft Saoedi-Arabië. Maar: ,,De Amerikanen doen waarschijnlijk meer kwaad dan goed door zo luidruchtig democratie te sponsoren'', zei prins Abdullah, voorzitter van de Saoedische Investeringsautoriteit.

,,Dit is het dilemma: we moeten ons niet verbergen achter onze cultuur. Maar veel mensen denken dat de VS niet het beste voorbeeld zijn, omdat Washington zelf niet erg democratisch is – in de Verenigde Naties, in zijn aanpak van het Midden-Oosten, in zijn partijdigheid voor Israël.''

Het is alweer geen excuus om niets te doen, aldus prins Abdullah, ,,maar het Israëlische-Palestijnse probleem werkt ècht erg verstorend. Dat maakt het erg moeilijk. Je kunt niet alle problemen in het gebied tot sociaal-economische factoren herleiden; er is een element van psychologische vernedering. Hoe onhandig het ook is, je kunt emoties in de politiek niet negeren. Je ziet het op straat, mensen worden erdoor beïnvloed. Er zijn te veel spanningen geweest in het Midden-Oosten in de laatste 56 jaar'', sinds de stichting van de staat Israël. ,,We voelen dat de principes goed zijn, dat de ideeën goed zijn, maar de Amerikanen pakken het verkeerd aan.''

,,Democratie is geen franchise, zoals je overal een McDonalds kan openen'', verwoordde Kashoggi de Arabische tegenzin. Kashoggi, ex-hoofdredacteur van de Saoedische krant Al-Watan, is geen behoudzucht aan te wrijven. Onder zijn leiding verschenen in Al-Watan vorig jaar commentaren waarin kritiek werd geleverd op islamitisch fanatisme zoals dat tot voor kort in Saoedi-Arabië werd gedoogd en waaruit Osama bin Laden aanhang rekruteerde. Hij werd vorig jaar mei ontslagen nadat hij zelf had geschreven dat het ,,tijd wordt om deze aandoening te behandelen en diegenen die dwalen ter verantwoording te roepen''.

Toch ziet Kashoggi zijn ontslag niet als een teken dat Saoedi-Arabië hervorming blokkeert. ,,Ik ben nog steeds deel van het systeem'', zei hij, wijzend op het feit dat hij nu adviseur van prins Turki al-Faisal is, de Saoedische ambassadeur in Londen.

Volgens Kashoggi maakt Saoedi-Arabië ,,een zeer serieuze tranformatie door''. Er is ook geen keus, zei hij. ,,Het enige alternatief is teruggang, en dat kunnen we ons niet permitteren. De wereld zal niet op ons wachten.''

Tekenen van die transformatie zijn de huidige vervolging van extremisten, aangekondigde lokale verkiezingen, aanpassing van schoolboeken (waaruit verwijzingen naar religieuze intolerantie worden geschrapt), de prominente aanwezigheid van Saoedische zakenvrouwen op het recente economisch forum in Jeddah en een nationale dialoog van intellectuelen waaraan voor het eerst ook vrouwen deelnamen (zij het op afstand, in Saoedi-Arabië zijn vrouwen in principe strikt gesegregeerd van de mannen). Die dialoog, die de uitdrukkelijke zegen had van kroonprins Abdullah, is volgens Kashoggi tot een zeer belangrijk besluit gekomen, namelijk de aanvaarding van diversiteit, dat wil zeggen respect voor ieders geloof en afwijzing van exclusiviteit. ,,Dit is onze weg naar de toekomst.''

De historische rol van de ultrapuriteinse wahhabitische islam die in Saoedi-Arabië dominant is, moet naar de mening van Kashoggi gerespecteerd worden. ,,Maar we mogen geen verkeerde interpretatie ervan toestaan en we moeten moedig genoeg zijn om kritiek te leveren waar dat nodig is. Er zijn dingen die vroeger acceptabel waren, maar nu niet meer Bismarck wordt nog steeds bewonderd, maar wat in zijn tijd aanvaardbaar was, kan nu niet meer. De islam blokkeert verandering niet, maar een enge interpretatie van de islam wel.''

En nu het democratiseringsoffensief van de Amerikanen. ,,We appreciëren de uitwisseling van ideeën onder vrienden, zei Kashoggi beleefd. ,,We verwelkomen sommige ideeën. Sommige ideeën bevallen ons.'' Maar: ,,We doen het graag op onze tijd, in overeenstemming met onze opvattingen. We willen niet het lot delen van de Sovjet-Unie. Het is te gevaarlijk.''