Schepper van decadente dromen

Dante Gabriel Rossetti, zijn naam klinkt als een gedicht. De overzichtstentoonstelling die het Van Gogh Museum nu over deze Engelse voorloper van het Symbolisme heeft ingericht is een verademing. Zelden vind je vandaag de dag in Nederland zo'n mooi onderbouwde presentatie over een belangrijk onderwerp uit de tweede helft van de negentiende eeuw. Deze keer eens geen min of meer toevallige verzameling kunstwerken over een of ander los thema, drijvend op een paar grote internationaal bekende namen, zoals de laatste jaren in veel musea schering en inslag lijkt te zijn. Geen oneliners op de muur, geen onderschatting van het publiek, maar reeksen zorgvuldig opgebouwde teksten die inzicht geven in de drijfveren van deze Victoriaanse kunstenaar. Het is een tentoonstelling waar bovendien alle grote werken van de kunstenaar present zijn. Je zou ervoor naar Parijs of Londen reizen.

Rossetti (1828-1882) was al vroeg gegrepen door de Middeleeuwen. In 1848 richtte hij, samen met Holman Hunt en John Everett Millais, een `geheim' genootschap op. De naam vatte hun idealen samen: the Pre-Raphaelite Brotherhood. De schilders wilden terug naar de tijd van vóór het Maniërisme, terug naar wat zij als zuivere, eerlijke kunst beschouwden: de late Middeleeuwen en de vroege Renaissance. De tijd vóór Raphael dus. Op de tentoonstelling hangen mooie voorbeelden van de sobere beeldtaal waarin Rossetti in die vroege tijd werkte. Zijn lijnvoering is strak, de vrouwenfiguren zijn ingetogen, ze staan recht en hun kleding valt zonder al te ingewikkelde plooien naar beneden.

Rossetti heeft zich zijn hele leven op het verleden gericht, met name op literaire thema's – uit Dante, Decamerone, de Arthurlegende, Faust – maar toch heeft zijn werk ook grote invloed gehad op de kunstenaars van de volgende generatie, de decadente schrijvers en schilders van het Symbolisme. De tentoonstelling presenteert hem vooral als een schepper van decadente dromen, van hypergevoelige, in zichzelf gekeerde vrouwenfiguren, van verholen erotiek. Dat wordt bij het begin al duidelijk. Grote bossen weelderige, wijd opengesperde lilarose rozen staren je aan, de zintuigen van de bezoeker worden geprikkeld door een flauwe (rozen)geur en zachte Spaanse kerkmuziek uit de Renaissance (Da Vittoria). Op een meer dan levensgrote foto hangt de hoofdpersoon schuin in een stoel, corpulent en kalend, dromerig in de richting van zijn eigen tentoonstelling te kijken. Of eigenlijk naar een scherm bij de ingang, waarop verschillende door hem vereeuwigde vrouwengezichten langzaam in elkaar overgaan.

Hier houdt, precies op tijd, het associatieve deel van de tentoonstelling op. Maar de beelden vatten de hoofdthema's van Rossetti's werk mooi samen. Ongeoorloofde liefde is zo'n thema en de ijle grens tussen leven en dood. Dante en zijn onbereikbare Beatrice komen telkens terug. Rossetti werkte met teksten op de lijsten en met zeer duidelijke attributen en details zodat er geen twijfel kon bestaan over de betekenis van zijn werk. Zo is de jonge Maria op een van zijn aquarellen, die een lelie in de tuin verzorgt, voorzien van een weinig maagdelijk attribuut als een grote schop; uit haar tas steekt een stevig en scherp mes.

Rond 1860 begon Rossetti grote vrouwenportretten in Venetiaanse stijl te maken. Hij schilderde deze herkenbare vrouwen, al naar gelang hun rol voorzien van bloemen en sieraden, voor een kleine kring van liefhebbers en geestverwanten, want al op jonge leeftijd was hij opgehouden met exposeren. Al zijn topstukken zijn in Amsterdam: de schone Rosamund, Bocca Baciata, Het Blauwe Boudoir en de enge Helena van Troje met haar waanzinnige ogen. Rossetti had drie lievelingsmodellen. Elisabeth Siddal was de mooiste, de jongste en de onschuldigste, Fanny Cornforth de sappigste en Jane Morris de broeierigste en meest languissante. In de portretten van haar benadert de schilder het meest het symbolistische ideaal van de melancholieke droomvrouw die zonder dat zij het wil een onbereikbare femme fatale is. Zelfs wanneer de kunstenaar een meester in realistische stofuitdrukking was. Want dat was Rossetti.

Tentoonstelling: Dante Gabriel Rossetti. T/m 6 juni in het Van Gogh Museum, Paulus Potterstraat 7, Amsterdam. Dagelijks 10-18u. Inl: www.vangoghmuseum.nl