Een stem als donkerbruine stroop

,,Good evening. Ik was laatst met de subway onderweg naar downtown, platgedrukt tegen een deur terwijl ik de ochtendkrant las van een man die in mijn oor ademde, toen ik...'' Hij had een perfecte, onmiddellijk herkenbare radiostem, donkerbruin als stroop, met subliem getimede pauzes als interpunctie, en met een vleugje tabak en whisky, want hij heeft altijd gehouden van ,,het mooiste geluid van Amerika: het getinkel van ijsklontjes in de avondschemering''.

Alistair Cooke (95) kon de laatste jaren vooral blijven klinken als zichzelf dankzij de montagetafel van de BBC, waar zijn hoesten, hijgen en minutenlang op adem komen werden weggesneden. Hij verliet al nauwelijks meer zijn appartement in Manhattan met uitzicht over Central Park. Na zestig jaar zwijgt hij voorgoed: gisteren liet hij weten op doktersadvies gestopt te zijn met zijn Letter from America, zijn wekelijkse praatje van een kwartier, na 58 jaar het langstlopende radioprogramma ter wereld.

Het hadden dertien uitzendingen moeten worden; voor méér had de Directeur van het Gesproken Woord, zoals de BBC-functionaris die er in 1946 over ging, geen geld. Maar, zo memoreerde Cooke tijdens het feest voor zijn 90ste verjaardag met een understatement, ,,somehow they forgot''. Zo kon hij 2.869 afleveringen lang voor de BBC World Service de complexiteiten en eigenaardigheden van Amerika uitleggen aan de Engelstalige wereld, de VS incluis. Zijn onderwerp had van meet af aan geen beperkingen. ,,Waarom praat je niet gewoon over de dingen waar je tegen mij over praat?'', suggereerde de producer voor wie Cooke in de oorlog al radioreportages vanuit Amerika had gemaakt. ,,Amerikaanse kinderen, de chemie in een roeiploeg, Edison en de gloeilamp, de Gold Rush, de geschiedenis van het ijsje, taal, het platteland, anything.''

Dat deed Cooke. Zo probeerde hij elke week af te rekenen met het onuitroeibare cliché dat Amerikanen oppervlakkig zijn in plaats van gewone, ingewikkelde mensen. Van meet af aan had hij nog een missie: radio maken voor gewone mensen. Journalisten moeten, zoals hij zei, ,,de sociale link tussen de expert en de leek'' zijn, en hebben niet alleen de opdracht jargon te mijden maar dat van anderen te ontmaskeren.

Daarbij hoorde volgens hem ook het saboteren van de vormelijke stijl die de BBC-radio er, zeker kort na de oorlog, nog op na hield. Hij weigerde zijn scripts te laten zien, omdat zijn gesproken brieven, die hij consequent talks noemde, bedoeld waren om te horen. ,,Het doel is nog steeds wat het altijd was: het ontdekken van een conversatieachtig idioom dat het hele menselijke spectrum omvat en waar een luisteraar in Yorkshire net zoveel aan heeft als een Duitser of iemand in Bombay of Canada'', zei hij.

Cooke werd geboren in 1908 in een voorstad van Manchester, groeide op in een pension in Blackpool en won een beurs voor Cambridge, waar hij Engels studeerde en zijn gewone voornaam Alfred in het sjiekere Alistair veranderde. Met een Britse overheidsbeurs studeerde hij in 1932 aan de universiteit van Harvard, maar hij koos voor de journalistiek. Hij begon bij de BBC als filmrecensent in 1934 en ging drie jaar later naar de VS als corresponent van The Manchester Guardian, de voorloper van het huidige links-liberale dagblad. Sinds 1941 is hij Amerikaans staatsburger. In 1952 begon hij ook voor tv te werken aan twee kanten van de oceaan. Hij presenteerde in de jaren zeventig de BBC-serie America en had in Amerika een programma over Brits toneel. Maar zijn core business was Letter from America, voor Britten vrijdags te horen op Radio 4 en op zondagochtend voor de rest van de wereld met een kortegolfontvanger.

Behalve aan die unieke stem en presentatie ontleenden zijn praatjes hun kracht onder meer aan de achteloze, scheve invalshoek waarmee hij meestal begon: niet met de deur in huis, maar altijd, om de luisteraar naar binnen te trekken, met een anekdote, van gisteren of van vijftig jaar geleden. Zo begon hij een column over politiek tumult in de VS uit 1998 met een verhaal over hoe je geheugen tijdens wereldschokkend nieuws vooral de kleine onbelangrijke dingen onthoudt, en een crime passionel uit 1935, waarbij de vrouw van de bedrogen en vermoorde echtgenoot diens kunstgebit probeert weer in zijn mond te stoppen ,,voor als hij tóch nog iets zou zeggen''.

Zelfs als hij wereldnieuws versloeg, zoals de moord op Robert Kennedy in 1968, waarbij hij zelf aanwezig was, begon hij indirect. ,,Afgelopen dinsdag was ik, voor het eerst in dertig jaar, met een futiele kans van één op duizend in een pantry van het Ambassador-hotel in Los Angeles, een plek die, I suppose, nooit uit mijn geheugen zal worden gewist.'' Waarna hij de schoten laat klinken, niet hard en toch overdovend. ,,Als een ballon die klapt, misschien een gloeilamp die springt, iemand die een dienblad een paar keer tegen de muur slaat.''

Met zijn lange leven en zijn scherpe brein kon Cooke zelf achteloos blijven inbrengen wat in de geschreven pers en vooral de tv naar zijn idee steeds meer ontbrak: een geheugen en gevoel voor context. ,,Het is onwaarschijnlijk dat zo'n ervaring, wijsheid en opleiding nog eens in één journalist samenkomen'', zei BBC-presentator Mark Lawson vijf jaar geleden. ,,Als hij uiteindelijk echt zwijgt, zal de journalistiek nog meer van zijn geheugen kwijt zijn.''

,,Ik zal niet met pensioen gaan. De enige die dat bepaalt is de Directeur van het Gesproken woord in de hemel'', zei hij. Uiteindelijk was hij zelf de verstandigste. De moraal waarmee hij niet zelden eindigde, was altijd verpakt in een glimlach. Een lezing over taalinflatie en het nut om kinderen van jongs af aan te leren `zeggen waar het op staat' sloot hij zo af: ,,Ik vertrouw erop dat `de ontwikkeling van dit basale linguïstische concept op dit ogenblik geen verdere uitwerking behoeft'. Of, zoals Chaucer het zou zeggen: `There is no more to saye'.''

news.bbc.co.uk/1/hi/programmes/letter_from_america