Aanmodderen

Van alle rampen die u in de nieuwe eeuw bedreigen, ben ik er in ieder geval aan één medeschuldig. Ik ben geen terrorist, doe niet aan zinloos geweld, jaag niet met mijn gehelmde en getatoeëerde vrienden op de motorfiets de politie op de vlucht, krijg geen gouden handdruk nadat ik mijn bedrijf aan de rand van de afgrond heb gebracht. Ik doe mijn fatsoen. Maar ik ben te oud, ik blijf maar rondhangen op de planeet die nu van u is. Daardoor begint u in moeilijkheden te raken.

Het is niet alleen mijn schuld. Wij, van de generaties die tussen 1925 en 1945 zijn geboren, doen het met ons allen. We hebben het niet zo bedoeld. Het is de schuld van de riante pensioenen, de medische wetenschap, ons dagelijks dieet en het komt ook doordat te velen van ons toch nog te weinig hebben gerookt. En nu is overal in het Westen de demografische `revolutie' aanstaande.

Oud nieuws. ,,Als een zware ijsberg nadert de veroudering de rijkste economieën van de aarde. Boven de waterlijn zien we in de komende decennia de niet eerder vertoonde groei van het aantal ouderen, en het slinkend aantal jongeren. Onder het oppervlak dreigen, wat nog niet overal goed wordt beseft, de wurgende economische en sociale kosten waarmee deze demografische verandering gepaard gaat; kosten die het faillissement van de grootste machten, daarbij inbegrepen Amerika, kunnen veroorzaken.'' Zo begint Gray Dawn, het vijf jaar geleden verschenen boek van de Amerikaanse bankier en econoom Peter G. Peterson. Ook dat is een samenvatting van veel, toen al bekende wetenschap. Het is normaal. Het duurt nu eenmaal zekere tijd voordat een inzicht van enkelen doordringt tot de voorhoede van politiek en bedrijfsleven. Daarna wordt het tot een algemeen besef en pas daarna is de tijd rijp voor de `maatregelen'.

Zo ver is het nu ongeveer. In deze krant van 21/22 februari staat een troostrijk artikel van Kees Schuyt, Vergrijzing hoeft geen plaag te zijn. Sinds 25 februari loopt een korte serie over de problemen waarmee de oude, zware ijsberg ons en het hele Westen opscheept. Eén daarvan bestaat uit een dilemma. De kosten van de collectieve voorzieningen voor de ouderen kunnen straks door de jongeren niet meer worden opgebracht. Tegelijkertijd ontstaat een gebrek aan arbeidskrachten dat door ouderen kan worden gecompenseerd. Geen VUT meer, langer werken, pensioen op je zeventigste. Jawel, maar iemand van 69 kan niet meer het werk verzetten dat een stachanoviet van een jaar of 35 fluitend voor zijn rekening neemt.

Oplossing: demotie. ,,Het is nu nog zo dat oudere werknemers een paar jaar kunnen aanmodderen tot aan de VUT of het pensioen. Maar als het kabinet de pensioenwet versobert, dan zou de regeling best eens aan populariteit kunnen winnen'', zegt Willem-Jan Wiebers van Delta Lloyd. Dan wordt de oude baas, in afwachting van zijn versoberd pensioen, gedemoveerd tot onderknuppel.

Aanpassing aan de veranderende demografische omstandigheden valt niet te vermijden. Maar het staat me tegen dat in het debat kritiekloos wordt geoordeeld over collectieven die uitsluitend door hun geboortejaar worden verenigd. Ik kan me voorstellen dat iemand die de laatste tien jaar van zijn werkzame leven voornamelijk hetzelfde heeft gedaan als de eerste tien jaar, snakt naar zijn pensioen. En mutatis mutandis hetzelfde voor een ander die grote verantwoordelijkheid heeft gedragen. Dat is iets anders dan aan te nemen dat men na zekere leeftijd gedoemd is tot aanmodderen, in een vergeefse poging om het bliksemsnelle leven van deze tijd nog een beetje bij te sloffen.

In dit collectieve oordeel dat de grondslag van nieuwe arbeidswetgeving zou kunnen worden, staat dit iedereen onherroepelijk te wachten: krachtens zijn geboortejaar na verloop van tijd een kopje kleiner te worden gemaakt.

`Oud' is een relatief begrip. Het moderne `oud' is kort na de Tweede Wereldoorlog ontstaan, toen in 1957 onder het premierschap van Willem Drees de Algemene Ouderdomswet van kracht werd. Op je 65ste ga je met pensioen, krijg je AOW, trek je van Drees. Wie een jaar of dertig is, zal niet meer weten wat dat betekent. Het `van Drees trekken' is de eerste uitdrukking voor het moderne, onherroepelijke: tot oud worden gestempeld. Wat nu met het woord `rollator' wordt beschreven. Anders gezegd: ouwe lul.

Onlangs zag ik een grafiek, van de gerontoloog dr. P.P.J.Houben, die iets anders vertelt. Er zijn twee krommen. De eerste geeft de ontwikkeling van de menselijke `hardware' weer, van spieren, beendergestel enzovoort; de tweede toont de `software', die we in de hersenen lokaliseren. De hardware bereikt zijn top tussen het veertigste en vijftigste jaar; de software tussen zeventig en tachtig. Wat ik in stilte al vermoed had.

Het krachtens de wet en de heersende gewoonten iedereen automatisch na zijn 50ste of 65ste afschrijven, is verspilling van maatschappelijk kapitaal en beschadigt de cultuur. Voor een deel overlappen die twee elkaar, tenminste als we onder cultuur een zich ontwikkelende continuïteit verstaan, en niet een reeks met getetter begeleide pseudo-revoluties, waardoor het lijkt alsof het heden van vandaag, zonder noemenswaardige verbinding, op dat van gisteren wordt gestapeld. Dat laatste is wel in overeenstemming met de stroming die in het onderwijs de geschiedenis wil minimaliseren en de taal wil aanpassen aan het laagste gemiddelde van spreekvaardigheid. Maar de ontwikkeling van de geschiedenis laat zien dat het zo niet werkt.

De mislukkingen die tot stand worden gebracht door de allerbelangrijkste dames en heren die nu de leeftijd van voor het zeggen hebben, kunnen wedijveren met wat vorige generaties ten beste hebben gegeven. Het verschil is dat zo'n mislukking nu wordt bereikt met de allermodernste technieken; met meer shock and awe, als het ware.

En als we het dan, onvermijdelijk, ten slotte over normen en waarden hebben, is er nog een bezwaar. Denken in collectieven is de basis van discriminatie, racisme. ,,De bejaarden zijn de negers van de toekomst'', schreef W.F. Hermans een jaar of veertig geleden. Toen werden ze in het zuiden van Amerika achterin de bus gedemoveerd. Denk aan de vernedering.