Miljardendans om hete lucht

Air Liquide (industriële gassen) heeft een bod van 2,7 miljard euro uitgebracht op een deel van branchegenoot Messer Griesheim. Air Liquide is al de grootste gassenproducent ter wereld.

Het invriezen van spinazieblokjes of diepvriespizza's gebeurt bij min 196 graden in een vriestunnel die gekoeld wordt met stikstof. Door voedingswaren op deze manier af te laten koelen, blijven ze vers en houden ze hun oorspronkelijke kleur en eigenschappen. Stikstof is, net als zuurstof en waterstof, een van de `basisgassen' die de Franse producent van industriële en medische gassen Air Liquide levert en gebruikt om duizenden gasmengsels te maken voor uiteenlopende industrieën.

Zuurstof wordt bijvoorbeeld in pure vorm gebruikt voor beademingsapparatuur in ziekenhuizen en in grote volumes bij de productie van glas en staal, waar het de ovens ingeblazen wordt om hoge temperaturen, en daarmee een betere verbranding, te kunnen bereiken. Om computerchips te kunnen produceren gebruiken chipproducenten ultrazuivere chemische gassen, die de productieomgeving stofvrij houden.

Air Liquide, dat wereldwijd 31.900 werknemers heeft en in 2003 8,4 miljard euro omzet behaalde, is met een marktaandeel van circa 16 procent wereldmarktleider in industriële en medische gassen. Deze markt is hooggeconcentreerd. Wereldwijd zijn er maar zeven grote spelers, waaronder, in volgorde van grootte, het Franse Air Liquide, het Britse BOC (British Oxygen Corporation), het Amerikaanse Air Products en het Duitse Linde (eigenaar van de Nederlandse gassenproducent Hoek Loos).

Een poging van Air Liquide en Air Products om samen voor 11 miljard dollar BOC over te nemen, mislukte in 2000 omdat de Amerikaanse karteltoezichthouder geen toestemming verleende. Een jaar eerder had Air Liquide wel al de activiteiten van BOC in België, Nederland en Duitsland overgenomen, waaronder een luchtscheidingsfabriek in Terneuzen, die zuurstof, stikstof en perslucht levert aan chemiebedrijf Dow Chemicals.

Eind januari bracht Air Liquide een bod van 2,7 miljard euro uit op de activiteiten van de Duitse branchegenoot Messer Griesheim in Duitsland, Engeland en de Verenigde Staten. Die sluiten geografisch goed aan op de bedrijven van Air Liquide, maar het bedrijf houdt er nu al rekening mee dat het ongeveer een vijfde van de omzet direct weer zal moeten afstoten om goedkeuring van de mededingingsautoriteiten te krijgen.

Voor de Nederlandse onderdelen van Air Liquide verandert er niks, want Messer Nederland blijft buiten de overname. ,,Messer blijft voor ons gewoon een concurrent'', zegt directeur Diederick Luijten van de vestiging in Eindhoven, waar Air Liquide voor afnemers van kleine hoeveelheden flessen met gecomprimeerde gassen vult en voor grotere afnemers gassen produceert die per geïsoleerde tankwagen afgeleverd worden. Bij afnemers die permanent een grote hoeveelheid gassen afnemen, bouwt Air Liquide een gasproductie-eenheid op het terrein. ,,Dat maakt de productie van gassen meestal een stuk efficiënter. Om gassen in een vrachtwagen te kunnen vervoeren, moet je ze vaak eerst vloeibaar maken en daarna bij de afnemer weer gasvormig. Door direct op locatie te produceren, sla je die stappen over. Dat bespaart energie en vergroot de leverbetrouwbaarheid.''

Air Liquide heeft in heel Nederland tientallen lokale productie-eenheden. Twee daarvan, waterstof/koolmonoxidefabrieken bij de chemiebedrijven GE Plastics in Bergen op Zoom en Huntsman in Rozenburg, zijn zo groot dat ze aangesloten zijn op het eigen pijpleidingennetwerk van Air Liquide om zo ook aan andere afnemers te kunnen leveren. Air Liquide heeft in de Benelux zo'n 2.700 kilometer pijpleiding, die de Botlek, de Moerdijk en het Antwerpse havengebied met elkaar verbinden. De pijpleidingen zijn bedoeld voor het beleveren van onder meer de chemie en de petrochemische industrie.

In Rozenburg (in het Botlekgebied) staan vijf productie-eenheden van Air Liquide voor productie van onder meer stoom, elektriciteit, waterstof en koolmonoxide. De productie-eenheden in Rozenburg zijn grote chemische installaties die dag en nacht volautomatisch gassen produceren. Een ploegje van 3 à 4 mensen bestuurt de installaties vanuit een controlekamer. Air Liquide zit pas sinds 1994 in de Botlek, toen de eerste zogeheten cogeneratiefabriek werd gebouwd, een warmtekrachtcentrale die stoom produceert.

Bij de productie komt als bijproduct ook elektriciteit vrij, die rechtstreeks aan het hoogspanningsnet van Eneco wordt geleverd. In 1996 werd er nog zo'n fabriek bijgebouwd. In hetzelfde jaar kwam er ook een waterstof/koolmonoxidefabriek bij in Rozenburg, gevolgd door een tweede in 2002. In deze installaties wordt water verhit tot stoom en gemengd met aardgas. Vervolgens wordt er zuurstof toegevoegd en wordt het mengsel verhit tot 1.050 graden Celcius, waardoor na een chemische reactie waterstof, koolmonoxide en kooldioxide ontstaat. Waterstof wordt onder meer geleverd aan olieraffinaderijen. De installaties maken ook oxo-gas, een mengsel van waterstof en koolmonoxide, dat naar de petrochemische industrie gaat.

Air Liquide is snel gegroeid in Nederland. De productie in Rozenburg is nog geen tien jaar oud en de fabriek in Eindhoven is pas onderdeel van Air Liquide sinds het bedrijf in 1989 de gasfabriek van Philips overnam, waar lampengassen en gassen voor in beeldbuizen gemaakt werden. Inmiddels is Air Liquide in Nederland nummer drie, na Hoek Loos en Air Products.

De Nederlandse markt van industriële gassen is hoogconcurrerend volgens Luijten. ,,Er zijn maar zeven grote spelers, maar die zijn wel allemaal in Nederland actief, waardoor er scherpe concurrentie is.'' In het midden van de jaren negentig hebben de Nederlandse producenten van industriële gassen daar nog verandering in proberen te brengen door onderling prijsafspraken te maken, maar daar is Brussel achtergekomen en die heeft de sector in 2002 een boete van 25,7 miljoen euro opgelegd.

De markt voor industriële gassen is volgens Luijten nog altijd groeiende. ,,Er worden nog steeds nieuwe toepassingen ontwikkeld en steeds meer bedrijven die voorheen hun eigen gassen produceerden, besteden die productie uit aan gespecialiseerde bedrijven, zoals wij.'' De activiteiten van Air Liquide zijn niet erg conjunctuurgevoelig. ,,We ademen wel mee met onze afnemers, maar onze markten zijn zo divers dat die elkaar in evenwicht houden.'' Een belangrijk deel van de afnemers heeft meerjarige contracten waarin prijzen voor langere perioden zijn vastgelegd. ,,En ook een afzetmarkt als de gezondheidszorg, waar wij medische gassen aan leveren, trekt zich niks aan van de conjunctuur.''