Zuid-Afrika onderhandelt over schuld en boete

Het proces tegen Gideon Nieuwoudt, betrokken bij beruchte misdaden van het apartheidsregime, toont de worsteling in Zuid-Afrika met het verleden, een jaar na het einde van de waarheidscommissie.

Kapitein Gideon Nieuwoudt was een agent uit het boekje van het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime: toegewijd, nauwkeurig en geruisloos. Nieuwoudt moordde niet, hij ruimde uit de weg. Zoals de twee anti-apartheidsactivisten die hij in 1982 naar een verlaten politiecel in de Oostelijke Kaapprovincie bracht en liet inslapen met een pil in hun koffie. Hij gaf ze de kogel, verbrandde hun lijken en liet hun as verdwijnen, in een plastic tas in de Grote Visrivier.

Hij was erbij toen Steve Biko werd murw gebeukt (1977), toen de `Pebco Three' werden ontvoerd en doodgeslagen (1985) en duwde zelf op de knop van de afstandsbediening om de `Motherwell Four' op te blazen (1989). Nieuwoudt deed alles wat van een lid van een doodseskader werd verlangd.

Het enige wat hij niet kon, was liegen. In 1999 weigerde de waarheidscommissie zijn amnestieaanvraag te honoreren omdat hij niet aan de belangrijkste voorwaarde voor kwijtschelding van alle schuld voldeed: `volledige openheid van zaken' over zijn daden. Vijf jaar later is dat verzuim hem opgebroken. Nieuwoudt zit nu vast in een cel in de Oostelijke Kaapprovincie en moet in juni voorkomen op beschuldiging van moord, ontvoering en mishandeling.

Zuid-Afrika is nog niet bijgekomen van de hevige oprispingen die volgden op de arrestatie. Nieuwoudt is een van de 7.000 agenten, officieren en guerrillastrijders die amnestie aanvroegen bij de waarheidscommissie. De commissie onder leiding van Desmond Tutu zuiverde slechts 1.200 aanvragers van alle blaam. Nu heeft de rest, in de woorden van Tutu, ,,slapeloze nachten''.

Professoren spreken over een aanstaande ,,uitbarsting'' en ,,het openrijten van de samenleving''. Oud-generaals hebben het over ,,serieuze implicaties voor de verzoening tussen de rassen''. Politici, onder wie ex-president De Klerk, waarschuwen voor de opening van de doos van Pandora.

Plotseling, omdat Zuid-Afrika er eigenlijk vanuit ging dat het openbaar ministerie het niet meer aandurfde om de schenders van de mensenrechten uit de tijd van de apartheid aan te pakken. Het uitgangspunt van de waarheidscommissie was weliswaar om alle schuldigen strafrechterlijk te vervolgen die amnestie was geweigerd of die het nooit hadden aangevraagd. Maar de bedenkers van apartheid, de ex-presidenten en de generaals, hoorden de afgelopen jaren luid en duidelijk de woorden van het ministerie van Justitie. Zuid-Afrika heeft het geld niet om die belofte nu nog na te komen.

De eerste poging, de rechtszaak tegen negentien officieren inclusief voormalig minister van Defensie Magnus Malan, was tenslotte in 1996 schromelijk mislukt door ,,gebrek aan bewijs''. Ook een andere rechtszaak, de duurste uit de geschiedenis van Zuid-Afrika, liep twee jaar geleden op niets uit. Wouter Basson, specialist in biologische oorlogsvoering en beter bekend als `Dokter Dood', werd na verhoor van 153 getuigen vrijgesproken van alle 61 aanklachten. Basson dreigt nu zelf met rechtszaken tegen degenen die zijn bijnaam hebben verzonnen. Toch beweert de National Prosecuting Authority (NPA) nu dat na de arrestatie van Nieuwoudt nog meer `grote zaken' zullen volgen. De namen van acht collega's van Nieuwoudt worden genoemd. De man die zegt bereid te zijn tegen de acht te getuigen, zit zelf sinds 1996 een gevangenisstraf uit van meer dan 200 jaar. Eugene de Kock, alias `Het Hoogste Kwaad', gaf toe zich niet te herinneren hoeveel mensen hij als commandant precies heeft gedood. Nu wil hij wraak op zijn opdrachtgevers die hem alleen voor de moorden lieten opdraaien.

In een interview met de krant The Sunday Independent waarschuwde De Kock voor een domino-effect na de arrestatie van de Nieuwoudt. ,,De [apartheids]generaals willen niet dat Nieuwoudt wordt vervolgd. Want, als hij breekt, als hij begint te praten, dan komen er zaken bovendrijven waarbij zij betrokken zijn geweest.''

De woorden van De Kock klinken dreigend tegen de achtergrond van de tien jaar democratie en verzoening tussen blank en zwart die Zuid-Afrika dit jaar viert. Het is echter ook een verkiezingsjaar. Een deel van het electoraat is de afgelopen jaren openlijk gaan twijfelen over het belang van de ANC-regering om af te rekenen met het verleden. ,,Deze arrestatie is vooral goed voor de symboliek'', zegt Fannie du Toit van het Institute for Justice and Reconciliation. De vervolging van de verdachte die een hoofdrol speelde bij bijna alle beroemde verdwijningen is veelbetekenend voor de geloofwaardigheid van de waarheidscommissie. ,,Maar het laatste wat de regering wil is dat deze arrestatiegolf uit de hand loopt.''

Niet in de minste plaats omdat het ANC zelf ook voorkomt op de lange lijst van mensenrechtenschenders tijdens de apartheid die volgens de waarheidscommissie moeten worden vervolgd. De martelingen in de kampen van de gewapende tak van het ANC. De bomaanslagen op kerken en café's. De waarheidscommissie weigerde amnestie aan 37 politici uit de top van het ANC. Een van die politici is president Thabo Mbeki.

Daarom wordt achter de schermen druk onderhandeld over een tussenweg. De regering heeft inmiddels voorgesteld om, een jaar na het officiële einde van de waarheidscommissie, opnieuw amnestieaanvragen in behandeling te nemen. Schuld en boete zijn in Zuid-Afrika nog steeds onderhandelbaar.

Bovenaan de lijst van oude bekenden uit apartheid die in aanmerking komen voor mogelijke genade van justitie staat Eugene de Kock. Het openbaar ministerie is naar verluidt bereid zijn loslippigheid met vrijheid te belonen. De datum waarop hij daar naar verwachting uitsluitsel over krijgt is 27 april, precies tien jaar na de inauguratie van Nelson Mandela als eerste zwarte president van Zuid-Afrika. Vrijheidsdag.