Weggehaald

Vorige week ontbrak de ruimte om dieper in te gaan op de geschiedenis van het woord deporteren. Wij leenden dit woord in de 16de eeuw uit het Frans, en aanvankelijk werd het alleen gebruikt voor `verbannen, wegvoeren'. Vanaf het eind van de 18de eeuw werd die betekenis uitgebreid tot `(voor straf) naar een ballingsoord of strafkolonie brengen'. Ook dat gebeurde onder invloed van het Frans. In 1791 was deportatie naar een strafkolonie namelijk in heel Frankrijk ingevoerd als straf. Bij ons raakte deporteren besmet tijdens de Tweede Wereldoorlog, vanwege de grootscheepse deportatie van de Nederlandse joden, maar de laatste jaren wordt het met name in kranten op een neutrale manier gebruikt voor onder meer `uitzetten, wegvoeren'. Daarmee is het woord dus eigenlijk terug bij af, ditmaal niet via het Frans maar via het Engels.

Terecht wezen diverse lezers mij erop dat het neutrale gebruik van deporteren moet zijn ontstaan onder invloed van het Engels, waar deportation en to deport niet historisch beladen zijn. Sommige lezers meenden dat de voorbeelden die ik vorige week gaf alleen bewijzen dat er bij kranten slecht wordt vertaald, want een zin als ,,Israël heeft gisteren besloten tot deportatie van elf Amerikanen, onder wie zes kinderen'' is zonder twijfel vertaald uit een Engelstalig nieuwsbericht. Maar nog los van het feit dat ik ook een niet-vertaald voorbeeld gaf: dat iemand zo'n vertaling maakt en dat die vertaling de eindredactie passeert laat zien dat de beladenheid aan het slijten is. Dat is ook logisch. Oudere generaties zijn nog pijnlijk vertrouwd met de Tweede Wereldoorlog, de jodenvervolging en gevoeligheden van sommige woorden die met de oorlog te maken hebben. Zij zullen dergelijke woorden vermijden uit goede smaak, of zij gebruiken ze bewust vanwege het effect dat je ermee sorteert. Maar er groeien generaties op die nauwelijks weet hebben van de Tweede Wereldoorlog. Zo'n betekenisuitbreiding of -verandering heeft dus ook een sociologische component; ze laat zien dat de gevoelswaarde van een woord niet voor alle generaties gelijk is. Overigens is er wel degelijk een woordenboek dat de betekenisuitbreiding van deportatie al heeft vastgelegd, namelijk Van Dale Hedendaags Nederlands. In dit woordenboek, waarvan de nieuwste editie verscheen in 2002, wordt deportatie gedefinieerd als `gedwongen tocht naar een andere plaats'.

weghalen. Er is nog iets geks aan de hand met het woord deportatie. Zoals gezegd associëren oudere generaties deportatie direct met de jodenvervolging, maar ik heb stellig de indruk dat dit woord juist in joodse kring lang opzettelijk is vermeden. In historische werken werd het natuurlijk wel meteen gebruikt. Al in 1945 publiceerde S. van den Bergh een aangrijpend boekje dat Deportaties heet over zijn ervaringen in Westerbork, Theresienstadt, Auschwitz en Gleiwitz. Maar in veel getuigenissen lees je ook dat joden zowel tijdens als na de oorlog `harde' woorden als deporteren en deportatie door eufemismen vervingen. Zo vertelde de joodse historicus Jaap Meijer kort voor zijn dood aan Igor Cornelissen: ,,Over de taal die de joden in de oorlog gebruikten zou een aardige studie te schrijven zijn. `Is er gisteravond nog gehaald?' `Die en die zijn door.' In die jaren hadden de woorden `halen', `door', `doorgestuurd' en `op transport' een lading die alleen de overlevenden nog kennen.'' En in 2002 schreef Alfred van Cleef in de prachtige roman Verlangen: ,,Het was de taal die hij zo goed van zijn ouders kende. Weggehaald. Niet teruggekomen. Een nummer hebben.''

Ik ken dit ook uit mijn eigen familie. Mijn grootouders, ooms en tantes waren weggehaald, op transport gezet en niet teruggekomen – ik kan me niet herinneren hiervoor ooit het woord deportatie te hebben gehoord. Pas de laatste tien jaar hoor ik joden van de naoorlogse generaties zeggen dat hun familieleden door de Duitsers zijn vermoord; daarvóór bedienden zij zich, net als ik, doorgaans van eufemismen als omgekomen en omgebracht.

Reacties naar de Achterpagina of naar sanders@nrc.nl. Zie ook Woordhoek op donderdag op www.nrc.nl