Van linkshalf tot liberaal van het jaar

Aart Jan de Geus beleeft deze weken de moeilijkste periode in zijn politieke carrière tot nu toe. De minister ergert de Tweede Kamer met zijn gegoochel rond de UWV. Hij beloofde beterschap.

Minister Aart Jan de Geus (Sociale Zaken, CDA) heeft geleerd praktisch om te gaan met zijn fouten. Dit bleek weer eens bij de kwestie van UWV, nu twee weken geleden, over de huisvestingskosten van de uitkeringsinstantie. Toen afgelopen zomer geruchten opdoken dat de inrichting van het nieuwe hoofdkantoor wel erg duur uitpakte, vroeg De Geus UWV om informatie. Hij ging ervan uit dat de cijfers klopten, en pareerde aanvallen uit de Kamer op UWV-directeur Joustra.

Maar de Kamer was niet gerustgesteld en wilde meer weten. Dus vroeg De Geus, onder protest, om meer informatie. De kwestie sleepte zich ruim een halfjaar voort, totdat vorige maand een door De Geus ingesteld onderzoek, dat werd geleid door PvdA'er Henk Meijer, duidelijk maakte dat er wel wat mis was: UWV zou de minister onjuist hebben geïnformeerd over de verbouwingskosten. De Geus liet Joustra vallen. De bewindsman kreeg het vervolgens zwaar te verduren in de Kamer, maar mocht, nadat hij zijn excuses had aangeboden, blijven. ,,Ik was niet bang dat ik zou moeten vertrekken', zegt De Geus achteraf. ,,Dat dit schade zou opleveren, had ik ingecalculeerd.'

Het typeert de jurist Aart Jan de Geus, vinden vrienden, voormalige collega's en politieke opponenten. Hij is als een kameleon die zich aanpast aan de situatie, zegt bijvoorbeeld Niek Jan van Kesteren, directeur van werkgeversorganisatie VNO-NCW. ,,Hij verdedigt als minister standpunten waar hij tien jaar geleden zweet van op zijn voorhoofd zou hebben gekregen.' En voormalig FNV-bestuurder Henk Muller, die De Geus kent uit de tijd dat deze CNV-bestuurder was, zegt: ,,Hij is absoluut meer pragmatisch dan idealistisch ingesteld. Hij had evengoed in een kabinet met de PvdA kunnen zitten.' Ook Marco Kastelein, die bij de vakcentrale CNV tien jaar lang De Geus' rechterhand was, wijst op diens pragmatische instelling. ,,Hij kan heel bevlogen zijn, maar om zijn ideeën te realiseren, gaat hij pragmatisch te werk. Hij denkt: als het maar een stap in de goede richting is.'

De Geus' reputatie is inmiddels, om met VVD'er Charlie Aptroot te te spreken, ,,gebutst' door een aantal onhandige uitspraken in de Kamer, en door zijn ingrepen in de sociale zekerheid.

Aart Jan de Geus (Doorn, 1955) is afkomstig uit een christelijk-gereformeerd gezin. Zijn vader was leraar Nederlands, zijn moeder psychologe. De Geus was de oudste van zes jongens, hetgeen hem naar eigen zeggen al vroeg het besef van verantwoordelijkheid bijbracht.

Het gezin De Geus was van het ,,blijmoedige soort gereformeerden', zegt jeugdvriend Dick Hoek. Van zijn ouders mocht thuis in Doorn `alles'. Zo hoefden de kinderen op zondag niet in hun nette kleren binnen te blijven, maar mochten ze gewoon buiten spelen.

Tijdens zijn middelbareschooltijd aan het Revius Lyceum in Doorn, waar hij gymnasium B deed, had de jonge De Geus radicaal-linkse opvattingen, bijvoorbeeld over inkomensverdeling. ,,Ik wilde dat de inkomens voor iedereen gelijk werden getrokken, maar mensen met een leuke baan zouden eigenlijk wat minder moeten verdienen, omdat die al arbeidsvreugde hebben', zegt De Geus nu, lachend. ,,Ik kende de zegeningen van de markt toen nog niet.' Aan het eind van zijn middelbareschooltijd was hij kortstondig lid van de PPR.

Toen hij 1974 in Utrecht ging studeren, liet De Geus zijn linkse idealen varen en werd lid van het studentencorps. Naast zijn studie rechten begon hij aan een opleiding tot accountant, die hij combineerde met een baan bij een accountantskantoor. Frans Prins studeerde net als De Geus rechten en woonde een tijdje met hem in hetzelfde studentenhuis. ,,We studeerden soms nachtenlang samen door om de tentamens te halen', vertelt hij.

Halverwege de jaren zeventig sloot De Geus zich aan bij de lokale afdeling van ARJOS, de jongerenvereniging van de Anti Revolutionaire Partij (ARP), een van de voorlopers van het huidige CDA. De toenmalige voorzitter van ARJOS, Dick Hoek, zocht een nieuw bestuur en vroeg De Geus als voorzitter. ,,Aart Jan zegt altijd dat ik hem de politiek in getrokken heb, hij noemt me zijn politieke peetvader', zegt Hoek. Rino Jonkers, tegenwoordig advocaat in Utrecht, werd destijds benoemd tot secretaris: ,,We dachten dat het heil van de wereld van onze besluitvorming afhing.'

Ook Frans Prins zat in het ARJOS-bestuur waarvan De Geus voorzitter was. Hoewel nog steeds nauw bevriend, waren de twee het lang niet altijd met elkaar eens. Prins: ,,In de tijd dat het CDA werd opgericht, midden jaren zeventig, was Aart Jan warm voorstander van de oprichting van de jongerenorganisatie CDJA. Wij vonden dat eerst een aantal van onze uitgangspunten gewaarborgd moest worden, maar Aart Jan was pragmatisch. Hij zei: dat CDJA komt er toch, dus laten we er maar voor gaan. Dat is typerend voor hem.'

De Geus brak de studie accountancy na anderhalf jaar af. Hij besloot zijn rechtenstudie in Rotterdam af te maken, omdat daar de sociaal-economische richting beter vertegenwoordigd was. De juridische opleiding in Rotterdam was meer praktijkgericht, terwijl die in Utrecht vooral filosofisch getint was. De Geus trouwde en verhuisde naar Delft, maar verhuisde al snel naar Nieuwegein, omdat hij in 1980 een baan kreeg bij de Industriebond CNV. Daar had hij gesolliciteerd omdat hij zich wilde toeleggen op het arbeidsrecht.

De Geus vervulde de functie van secretaris bij de vergaderingen over de fusie tussen de Industriebond CNV en de Voedingsbond CNV, die in 1983 tot stand kwam. Avondenlang besteedde hij aan het uittekenen van de nieuwe structuur. Zijn toewijding viel op, en hij klom op tot bestuurder. In 1988, veel te snel naar zijn zin, droeg de bond hem voor als lid voor het federatiebestuur van de vakcentrale CNV. Maar op advies van zijn vader, nog steeds een van zijn belangrijkste raadgevers, maakte hij de overstap toch.

Bij de vakcentrale kreeg hij de portefeuille sociale zekerheid en pensioenen. ,,Het was een klein bestuur, van maar vijf mensen', vertelt Kamerlid Gerda Verburg, destijds één van die vijf. Ze herinnert zich De Geus als een bestuurder die ,,zijn zaakjes goed kende'. CNV'er Marco Kastelein was destijds beleidsmedewerker van De Geus. ,,Je kon goed met hem over de inhoud discussiëren.'

Voormalig FNV-bestuurder Muller herinnert zich hoe De Geus begin jaren negentig ,,met onuitputtelijke energie' trachtte de hevig verdeelde Sociaal-Economische Raad te verenigen in een unaniem advies over de WAO. Van Kesteren van VNO-NCW vond de eigenstandige positie die De Geus in dat debat innam juist een teken van zwakte. Hij is ,,niet echt een goed onderhandelaar', zegt Van Kesteren, daar was hij ,,te eigenzinnig voor en te onnavolgbaar in zijn denktrant'.

De Geus staat bekend als een keiharde werker. Zijn studievriend Prins, die ook met zijn gezin in Nieuwegein woonde, deelde met hem de strijd tussen werk en privé. ,,We hadden beiden een dochter met talent voor turnen. Op zaterdag moesten we met hen naar Papendal, en dan zaten we daar met de dossiers op onze knieën naar de kinderen te kijken.' Toch is er ook een ,,andere De Geus', zegt Gerda Verburg. ,,Een De Geus die kan genieten van een mooie opera, een goed gesprek of een glas wijn. En hij is zeer close met zijn gezin.' Jarenlang ook was hij actief binnen de christelijk-gereformeerde gemeente in Nieuwegein. Maar die activiteiten, waaronder het dirigeren van een jongerenkoor, moest hij toen hij minister werd wegens tijdgebrek opgeven.

De vakbondspolitiek beu, ging De Geus in 1998 werken voor consultancybureau Boer & Croon. Hij had genoeg van de voorspelbaarheid van het `spel' tussen werkgevers en vakbeweging. ,,Het zat er toen absoluut nog niet in dat hij de politiek in zou gaan', zegt Gerda Verburg. ,,Hij koos heel bewust voor een baan in het bedrijfsleven.' Bij Boer & Croon leerde De Geus dat het consensusmodel dat hij bij CNV had toegepast, niet altijd werkt. Een les die hem later nog van pas zou komen.

Hij was pas vier jaar als freelance consultant aan het werk, toen hij werd gebeld door Jan Peter Balkenende, die hij nog kende uit de tijd dat deze medewerker was bij het wetenschappelijk instituut van het CDA. De beoogd premier wilde weten of De Geus minister van Sociale Zaken wilde worden. Zijn kennis van het maatschappelijk middenveld maakte hem tot een aantrekkelijke kandidaat voor het CDA. De Geus zei, na enige bedenktijd, ja.

De Geus was niet de eerste CNV'er die op Sociale Zaken het roer in handen kreeg. Roemruchte CNV'ers als Bauke Roolvink, Jaap Boersma en Wil Albeda gingen hem voor. ,,Het irriteert me wel eens dat er in de publiciteit steeds naar zijn vakbondsverleden verwezen wordt', zegt FNV-voorzitter Lodewijk de Waal. ,,Ik zie in hem geen vakbondsman. Mijn persoonlijke opvatting is bovendien dat je als vakbondsman nooit minister van Sociale Zaken moet worden. Dat heb ik hem ook gezegd.'

Heeft het CNV nu een voorsprong, met De Geus in het kabinet? ,,Wij hebben heel open lijnen met hem, we kunnen hem zo bellen', zegt CNV'er Kastelein. ,,Maar of je daar ook altijd profijt van hebt? Ik geloof niet dat hij met ons anders omgaat dan met de FNV.'

Kamerlid Jet Bussemaker (PvdA) vindt zijn omgang met de sociale partners ,,onbegrijpelijk'. ,,Ik snap dat hij als oud-CNV'er niet bij voorbaat hun kant kiest, maar het lijkt wel alsof hij helemaal geen antenne heeft voor hun gevoeligheden.' Ze doelt op de ,,onwrikbare houding' die De Geus innam bij het Najaarsoverleg, en op zijn recente uitspraak dat hij het SER-advies over de WAO, waar de sociale partners maandenlang aan hebben gesleuteld, niet zomaar overneemt.

De Geus werd aanvankelijk beschouwd als de `linkshalf' van het kabinet. Zelf zegt hij dat hij degene is die in de ministerraad zijn vinger opsteekt als een bezuinigingsmaatregel voor de zwakkere groepen slecht dreigt uit te pakken. ,,Dat hoort bij mijn positie als minister van Sociale Zaken, en daarom ben ik blij met deze positie in het kabinet', zegt hij.

Hij wordt steeds minder als het sociale gezicht van het kabinet gezien. Zo bombardeerde de JOVD, de jongerenorganisatie van de VVD, hem in januari tot `liberaal van het jaar'. De Geus weigerde de prijs in ontvangst te nemen.

Gerda Verburg prijst hem als ,,de minister van de menselijke maat'. ,,Hij is realistisch genoeg om te beseffen dat het Regeerakkoord en de agenda die hij moet afwerken, weinig ruimte laten voor hooggestemde idealen. Maar hij zal altijd een scherp oog en een warm hart houden voor de zwakkeren in de samenleving.' Studievriend en mede-ARJOS-bestuurder Prins relativeert dat: ,,Aart Jan ging in zijn studie meer voor de economisch-sociale kant en ik voor de sociaal-economische. Hij is zeker geïnteresseerd in de sociale aspecten, maar hij richt zich toch vooral op de betaalbaarheid.' Ook PvdA'er Bussemaker vindt hem ,,moeilijk te plaatsen'. ,,Hij zegt dat hij grote gedachten heeft over de verzorgingsstaat, maar welke zijn dat dan? Hij heeft het over een `houdbaar stelsel', maar drukt dat vervolgens alleen uit in financiële termen. Ik zie hem toch vooral als iemand die is ingehuurd om een klus op te knappen bezuinigen'. Ze vindt dat De Geus ,,hautain' omgaat met de Kamer.

En ook de omgang met zijn ambtenaren verloopt niet altijd vlekkeloos. Bijna vertederd kan De Geus vertellen over het kleine clubje CNV'ers waarmee hij in de jaren negentig de strijd aanbond met de wereld van Sociale Zaken en met de vele instituten op dit terrein, die toen al tienduizenden ambtenaren telden. Nu hij zelf de baas is van die ambtenaren, is dat even wennen. Toen vorig jaar via de SP een ambtelijke notitie uitlekte waaruit bleek dat er op Sociale Zaken gedacht werd over het invoeren van een beroepsrisico bij arbeidsongeschiktheid, verwees De Geus dat stuk direct naar de prullenbak en verweet hij zijn ambtenaren overijverig te zijn geweest. Dat heeft volgens ingewijden een hoop kwaad bloed gezet.

Aart Jan de Geus blijft een praktisch ingesteld mens. Zelf zegt hij dat hij evengoed minister van Sociale Zaken had kunnen zijn in een kabinet van CDA en PvdA. VNO'er van Kesteren: ,,Het maakt hem niet uit welk beleid hij moet verdedigen. Uiteindelijk moet je hem beoordelen op wat hij tot stand gebracht heeft. Een groots politicus is iemand die veel bereikt, niet een jongleur die de ballen allemaal in de lucht houdt.'

De hervorming van de WAO wordt De Geus' zwaarste klus, denkt hij zelf. En ja, ook hier zou hij wel eens kunnen kiezen voor het conflictmodel in plaats van voor het harmoniemodel. Maar voorzichtig, hij heeft geleerd minder ,,stoere uitspraken te doen', zegt hij. Het politieke spel valt hem zwaar, erkent hij ook zelf, maar hij geniet er wel van. ,,Ik heb moeten leren dat de Kamer bepaalt wat belangrijk is.'

Gerectificeerd

Meijer

In het artikel Van linkshalf tot liberaal van het jaar (1 maart, pagina 2) stond dat Henk Meijer het onderzoek naar de huisvestingskosten van UWV leidde. Hij heet Wim Meijer.