Arme Lizzie

Afgelopen vrijdag opende in het Van Gogh Museum een tentoonstelling over de schilder Dante Gabriel Rossetti. Zijn vaste model was de beeldschone, maar tragische Elizabeth Siddal.

Model worden is veler meisjesdroom. Het lijkt enig en gaaf, cool vet en bovendien spannend – zo zie je nog eens wat van de wereld. Maar er is een groot verschil tussen poseren voor een fotograaf en een beeldend kunstenaar, zeker in de tijd van Elizabeth Siddal (1834-1862). Urenlang lag zij in een bak ijskoud water omdat John Everett Millais, midden in de winter, een schilderij wilde maken van een dood, door bloesem omringd deerntje, drijvend in een zonovergoten sloot (Ophelia, 1850). Het schilderij ging de geschiedenis in als icoon van in de knop gebroken schoonheid.

Lizzie Siddal was een `stunning beauty' met roodkoperkleurig haar, lange hals, kersenrood pruilmondje, hoogbenig en fragiel, wasbleke teint en enorme ogen. Zeven jaar was zij verloofd met de schilder en dichter Dante Gabriel Rossetti, een der oprichters van The Pre-Rafaelite Brotherhood, een groep Britse kunstenaars die tabak hadden van de Victoriaanse hypocrisie en die `eenvoud, dus de oude esthetische normen en waarden' in ere wilden herstellen.

Dante Gabriel Rossetti bedroog zijn verloofde vanaf het eerste uur en bezwangerde haar tussen de ene en de andere minnares door. Ze trouwden in 1860, een half jaar later kwam hun dochter dood ter wereld. Luttele maanden later bleek Lizzie opnieuw zwanger. Na die ridicule poseerpartij voor Millais begon zij al te kwakkelen, volgens de overlevering bleef zij ziekelijk en werd, na de miskraam, definitief depressief. Dat weerhield haar er niet van gedichten te schrijven, te tekenen en te schilderen. Cultuurfilosoof John Ruskin herkende haar talent en steunde haar financieel; hij betaalde haar torenhoge doktersrekeningen en kocht haar werk.

Elizabeth Eleanor Siddal nam op 11 februari 1861 een overdosis laudanum, een opiumdrankje dat in die tijd diende als elixer voor talloze kwalen, echte en vermeende. Verteerd door verdriet (of was het schuldbesef?) sloot haar chronisch promiscue echtgenoot, die zo graag de esthische normen en waarden in ere hield, de handschriften van een aantal erotisch getinte, aan lieve Lizzie opgedragen gedichten in bij haar lijkkist. Na haar dood bleef hij haar obsessief schilderen en tekenen, altijd vergezeld van theerozen, granaatappels en vlinders – symbolen van vergankelijkheid – en veranderde daartoe zelfs de trekken van zijn nieuwe vlammen.

Niets werd Lizzie Siddal bespaard: acht jaar na haar dood liet Rossetti haar opgraven teneinde zijn manuscript te gelde te maken. Spijt komt altijd te laat. Overigens schrokken de grafschenners zich rot. Niet alleen bleken haar stoffelijke resten uitstekend te zijn geconserveerd, haar haar was doorgegroeid en vulde de hele kist.

Over de oorzaak van Elizabeth Siddals zelfmoord wordt al meer dan een eeuw gespeculeerd. Vreesde zij dat ook haar tweede kind levenloos ter wereld zou komen? Was de bolle buik die nu eenmaal hoort bij zwangerschap, voor haar onverdraaglijk? Er zijn aanwijzingen dat zij leed aan anorexia. Of wilde zij wraak nemen op haar alom bewierookte echtgenoot die in wezen een, weliswaar hooggestemde, snobistische hufter was? Hoe het ook zij, ik onderschrijf in elk geval de portee van Elizabeth Siddals veelbetekenende, helaas in geen enkele bloemlezing opgenomen gedicht:

Oh never weep for love that's dead

Since love is seldom true

But changes his fashion from blue to red,

From brightest red to blue,

And love was born to an early death

And is so seldom true.

Tentoonstelling Dante Gabriel Rossetti, Van Gogh Museum,

Amsterdam. Nog tot 6 juni. Catalogus €27,50 (paperback, museum), €37,50 (gebonden, boekhandel).