Waarom je kind naar school sturen, als je het thuis alles kunt leren?

Kinderen thuis onderwijs geven, mag eigenlijk niet. Toch willen steeds meer ouders het. Want op school leren kinderen minder dan thuis, vertellen thuisonderwijzers aan Monique Snoeijen.

`Ik vind scholen net zoiets als bejaardenhuizen.'

Veelgehoorde dialoog tussen ouder en kind:

Ouder: ,,Hoe was het vandaag op school?''

Kind: ,,Gewoon.''

Ouder: ,,Wat heb je gedaan?''

Kind: ,,Niks.''

Het kan ook anders.

Zo'n 180 kinderen in Nederland gaan niet naar school, zij blijven thuis en krijgen onderwijs van hun ouders.

Dat is tenminste het officiële cijfer. Dat zijn de gezinnen die – vaak na veel gesteggel met de leerplichtambtenaar – vrijstelling kregen van de leerplichtwet. Maar de Nederlandse Vereniging voor Thuis Onderwijs (NVVTO) schat het aantal kinderen dat thuis onderwijs krijgt op vier- à vijfhonderd. Veel gezinnen zitten namelijk nog in een juridische procedure, sommige gezinnen worden gedoogd en andere gezinnen geven `ondergronds' thuisonderwijs. Hun aantal groeit bovendien. Op de wekelijkse bijeenkomsten van De Levenderwijs Club – waar thuisonderwijzers en hun kinderen elkaar ontmoeten voor gezamenlijke uitjes, museumbezoek en knutselmiddagen – verschijnen volgens bezoekers met grote regelmaat nieuwe gezinnen.

Tot groot ongenoegen van minister Van der Hoeven (Onderwijs). Zij werkt op dit moment aan een wetsvoorstel waarin ze de voorwaarden voor vrijstelling van de leerplichtwet aanscherpt. En ze wil dat de Onderwijsinspectie toezicht gaat houden op de praktijken thuis. Want daar kan volgens haar wel je weet niet wat gebeuren.

Wat zijn dat voor mensen, die denken dat ze hun kind beter kunnen onderwijzen dan de school?

Het moet makkelijk zijn om een afspraak te maken met thuisonderwijzers en hun kinderen, zou je denken. Ze zijn per slot van rekening de hele dag thuis. Maar dat valt tegen. Ze zijn namelijk bang. Bang voor de leerplichtambtenaar. En bang voor verkeerde beeldvorming. Voor je het weet staat er in de krant een artikel met als kop `Lekker de hele dag in pyjama'.

Maar Marianne Lelieveld wil niet langer ,,in vrees leven'' en is een actieve lobby voor thuisonderwijs begonnen. Het gesprek kan alleen niet bij haar thuis. ,,Wij doen sommige dingen toch anders dan ouders die wat meer afstand tot hun kinderen hebben'', zegt ze. Als zij een gesprek met iemand heeft, dan wil ze dat een andere volwassene voor haar Victortje (7 jaar) zorgt. Dus vindt het interview plaats in een stationsrestauratie. En thuisonderwijzer Simone de Hoogh – die nu wel durft te praten omdat ze vorige week in haar nieuwe gemeente vrijstelling kreeg – laat haar kinderen beslissen over de vraag of de journalist thuis welkom is. Dus vindt het gesprek met haar plaats in een snackbar tegenover een station.

Dit is dus vooral het verhaal van de ouders.

,,We woonden in New York toen we ons zoontje kregen'', zegt thuisonderwijzer Marianne Lelieveld, voorheen tuinarchitecte. ,,Het was voor ons eigenlijk heel vanzelfsprekend dat we ons kind zelf zouden onderwijzen. In New York, waar mijn man voor IBM werkte, waren we omringd met gezinnen die thuisonderwijs gaven. Die manier van leven sprak ons erg aan. Dat je als gezin in alles één bent.''

,,We woonden in Frankrijk toen ons oudste kind leerplichtig werd'', zegt thuisonderwijzer Simone de Hoogh, voorheen directeur van een eigen communicatiebureau. Haar dochter Noah (nu tien jaar) liep vast op school. ,,Ze bleek als driejarige op school vaak onder een tafel weg te kruipen. Thuis sliep ze slecht, had nachtmerries en begon weer in haar broek te plassen.'' Haar verklaring achteraf: haar dochter had een enorm loyaliteitsconflict tussen school en thuis. ,,Een klein voorbeeld: als onze kinderen geen zin hebben om iemand te kussen, dan hoeven ze dat van ons ook niet te doen. Maar deze juffrouw stond erop dat alle kinderen haar elke ochtend kusten. De normen en waarden van thuis botsen dan enorm met die van school. Ander voorbeeld: in onze gezinscultuur is het zo dat we over alles praten. Als Noah op school iets zag gebeuren en dat aan de juf vertelde, kreeg ze te horen dat ze niet mocht klikken.''

Omdat het met haar dochter zo slecht ging, sloot Simone de Hoogh een deal met de school: ze zou voortaan in de klas van haar dochter aanwezig zijn. ,Dat was heel verhelderend. Zo kon ik zien wat ze daar de hele dag doen, en dat is eigenlijk verdomde weinig. En dat wat er gebeurt is zo ontzettend gestructureerd, dat er geen enkele ruimte voor creativiteit is.''

Dat haar moeder met haar mee naar school ging, kon niet voorkomen dat Noah op onbewaakte ogenblikken werd gepest. Bovendien vertrok haar beste vriendje van school. In een paar maanden tijd escaleerde de situatie volgens De Hoogh zo dat Noah op haar zesde ,,twintig lichamelijke klachten had''. ,,Ze had eczeem, nachtmerries, krabplekken op het hoofd, afgekloven nagels, slaapproblemen, angstaanvallen, agressie- en depressie-aanvallen en ze sprak erover dat ze dood wilde.''

De Hoogh ging met haar naar de huisarts en was vastbesloten haar hakken in het zand te zetten. ,,Ik moest en zou een briefje krijgen met de mededeling dat Noah voorlopig niet naar school hoefde. Toen zei de huisarts: `Waarom geeft u uw kind niet zelf onderwijs?' Mijn mond viel open. Daar had ik nog nooit van gehoord.''

Na een periode van ,,totale rust'' werd Noah volgens De Hoogh weer ,,een heel normaal, heel aardig, beetje terughoudend meisje''. ,,Wat me achteraf het meest heeft getroffen'', zegt ze, ,,is dat mijn dochter na een tijdje zei: `Mam, ik dacht dat je niet meer van me hield, dat ik daarom naar school moest.'''

Eenmaal terug in Nederland bleken Lelieveld en De Hoogh zich opeens schuldig te maken aan illegale praktijken. In bijna heel de wereld is thuisonderwijs toegestaan. In de Verenigde Staten krijgt momenteel, volgens de Home School Legal Defense Association, 5 procent van de kinderen thuisonderwijs. In Groot-Brittannië blijft, volgens de schatting van de Engelse thuisonderwijsorganisatie, 3,9 procent van de kinderen thuis. Alleen in Duitsland, IJsland, Noord-Korea en Nederland is thuisonderwijs verboden. Hier moet ieder kind vanaf zijn vijfde naar school, tenzij een kind daar mentaal of fysiek niet toe in staat is of als de ouders een geloofsovertuiging hebben die niet strookt met die van de scholen in de omgeving. Onder thuisonderwijzers vind je daarom onder meer mystiek christenen, joden, moslims, holisten, zevendedagsadventisten en Quakers.

,,Ik moest opeens heel hard gaan nadenken'', zegt Simone de Hoogh, ,,wat voor geloofsovertuiging heb ik eigenlijk?'' Het werd het holisme. ,,Dat komt het dichtst in de buurt, denk ik. We gaan ervan uit dat er meer bestaat dan het zichtbare. Met andere woorden: liefde en geweten bestaan echt. Wij willen dat onze kinderen verantwoordelijkheid leren nemen voor zichzelf en voor de wereld om hen heen. Dat staat haaks op het behaviorisme op de scholen dat met straffen en belonen kinderen conditioneert. Onze kinderen moeten vanuit hun geweten de juiste beslissing leren nemen, niet omdat ze anders straf krijgen.'' Ook Marianne Lelieveld heeft gekozen voor het holisme, al houdt ze er niet van ,,etiketjes op te plakken''.

Niet dat alles is opgelost als je opeens holist blijkt te zijn. Want als je kind eerder wel ooit bij een school stond ingeschreven, heb je alsnog een probleem. De familie De Hoogh heeft daarom een jaar lang door Nederland gezworven om uit de handen van de leerplichtambtenaar te blijven. ,,Elke keer als we een proces-verbaal zagen aankomen, gingen we weer naar een andere gemeente.''

DISCRIMINATIE

Net als alle minderheden voelen de thuisonderwijzers zich onbegrepen en gediscrimineerd. ,,Ik procedeer desnoods door tot het Europese Mensenrechthof in Straatsburg'', zegt thuisonderwijzer Peter van Zuidam. Hij kreeg als `mystiek christen' van de rechter vrijstelling om zijn kinderen van vijf en negen jaar thuis te houden, maar het openbaar ministerie is in hoger beroep gegaan. Van Zuidam jongleert met artikelen uit de grondwet, het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het VN-Kinderrechtenverdrag.

De thuisonderwijzers menen het gelijk aan hun kant te hebben. Kijk dan toch hoe onze kinderen zich ontwikkelen, zeggen ze. En kijk dan toch naar alle onderzoeken uit het buitenland. Hoezo leren deze kinderen niet gedegen rekenen en lezen? Ze liggen juist voor op hun leeftijdgenoten. En hoezo is het thuishouden van kinderen schadelijk voor de emotionele en sociale ontwikkeling? Uit onderzoek blijkt dat het tegendeel waar is. En waarom zou een kind dat niet naar school gaat, later niet bestand zijn tegen de boze buitenwereld? Onderzoeken tonen juist aan dat hoe veiliger de eerste jaren van een kind zijn, hoe beter hij later kan omgaan met problemen.

Over de voordelen van thuisonderwijs schreef onlangs nog dr. H. Blok van het SCO-Kohnstamm Instituut van de Universiteit van Amsterdam in deze krant. Hij deed uitgebreid Amerikaans literatuur-onderzoek. Dit is zijn conclusie: `Wie zijn of haar kind het beste gunt, zal zich serieus op de mogelijkheden van thuisonderwijs moeten gaan oriënteren'.

En klagen onderwijsdeskundigen niet allemaal over de grootschaligheid van het onderwijs en is thuisonderwijs dan niet het ultieme onderwijs-op-maat? `Ik vind scholen eigenlijk net zoiets als bejaardenhuizen', zegt Simone de Hoogh.

ZELF DOEN

Een veelgehanteerde methode in het thuisonderwijs is het zogenoemde autonoom leren. Uitgangspunt is de interesse van het kind. Op al zijn vragen geef je antwoord, en als je zelf de antwoorden niet meer hebt, ga je ze samen zoeken. ,,Als ouder ben je dan vraagbaak en stimulator in het zelf deuren open krijgen'', zegt Simone de Hoogh.

Zo had haar zoon Jorman (8 jaar) vorig jaar ,,een vliegtuig-aanval''. ,,We hebben boeken uit de bibliotheek gehaald, tekeningen gemaakt, schaalmodellen in elkaar gezet, een vliegtuigmuseum bezocht, een bezoek gebracht aan een vliegtuigmonteur en hij heeft zelf in een vliegtuig gezeten en de vleugels mogen bewegen.''

,,Victortje moet niets'', zegt Marianne Lelieveld. ,,Als hij zich keert tegen datgene waarmee wij komen, dan betekent dat dat hij óf daar nog niet aan toe is, óf daar al voorbij is, óf dat de vorm niet goed is''. Niet dat Victortje ,,een losse rakker'' is. ,,Hij dekt wel degelijk de tafel, al begrijpt hij dat hij dan even zijn Lego-project opzij moet zetten. Als hij daarmee dan nog vijf minuten wil doorgaan, praten we daarover. `Hoe wil je dat oplossen?', vraag ik dan.''

Er is volgens beide moeders een groot verschil tussen hun kinderen en leeftijdgenoten. ,,Het roept altijd agressie op als ik dit zeg'', zegt De Hoogh, ,,maar ik zie dat ze zelfstandiger zijn, socialer en bovendien volwaardiger gesprekspartners. Ze hebben ook minder af te reageren thuis.''

Maar minister Van der Hoeven (Onderwijs) wil van de voordelen van thuisonderwijs niets weten. Ze kent de onderzoeken ook, maar dat geeft haar nog niet de zekerheid dat thuisonderwijs in alle situaties goed werkt. En het is nu eenmaal haar verantwoordelijkheid dat alle leerlingen goed onderwijs krijgen. En met thuisonderwijs weet je het volgens haar nu eenmaal nooit zeker. Vandaar dus dat ze de Onderwijsinspectie bij de thuisonderwijzers wil langs sturen.

,,Nou, die komen er bij mij dus echt niet in'', zegt Simone de Hoogh. ,,Thuis moet een veilige plek voor de kinderen zijn. Alles wat spanning oplevert, hou ik buiten de deur.''

Info: www.nvvto.nl

www.levenderwijs.nl