`Irak zal ons lot bepalen'

Nu de Amerikaanse regering democratisering in de Arabische wereld voorstaat, hebben hervormers een kans. Wat er in Irak gebeurt, zal beslissend zijn voor hun succes of falen.

Toen eind jaren tachtig de Oost-Europese communistische regimes de een na de ander omvielen, werd druk gespeculeerd op een soortgelijke ontwikkeling in de Arabische wereld. Maar de dictaturen daar bleven zonder uitzondering en haast probleemloos overeind, mede dankzij de steun van de Verenigde Staten. Washington heeft echter die ,,beschermende hand'' na de aanslagen van 11 september 2001 teruggetrokken. ,,Nu kan alles gaan veranderen'', zegt de prominente Egyptische hervormer Negad al-Boraj in een vraaggesprek.

De advocaat Boraj, eind veertig, in zijn jonge jaren sympathisant van de links-nationalistische Nasseristen, is bestuurslid van de Egyptische Organisatie voor de Mensenrechten en een van de oprichters van de Groep voor Democratische Ontwikkeling. Als advocaat kom je bij strafprocessen vanzelf in aanraking met folterzaken en dus de mensenrechten, verklaart hij die belangstelling. Hij was vorige week in Den Haag voor een symposium van de International Dialogues Foundation en het Interkerkelijk Vredesberaad over democratie in de Arabische wereld.

Als activist heeft Boraj in Egypte wel bijzonder weinig resultaat geboekt: president Mubarak is er al sinds 1981 onuitgedaagd aan de macht, even lang is de noodtoestand van kracht met zijn speciale veiligheidsrechtbanken; foltering is tot op de dag van vandaag praktijk in de Egyptische gevangenissen, klagen internationale mensenrechtenorganisaties. Boraj ontkent het niet: in antwoord wijst hij op de westerse hulp aan het Egyptische regime, zonder te vragen waaraan het geld zou worden besteed. ,,Wij hebben de Amerikanen en de Europeanen altijd gezegd: als je geld geeft aan een autoritair regime om het te helpen ziekenhuizen te bouwen en scholen, betekent het dat je dat regime in de gelegenheid stelt geld te sparen om nieuwe gevangenissen te bouwen.''

Een andere belangrijke reden, een die geldt voor de hele regio, is wat hij noemt ,,de verkeerde interpretatie van de islam'', die door het puriteins-islamitische Saoedi-Arabië met zijn oliegeld over de Arabische wereld is verspreid en door de heersers graag is aanvaard. ,,De mensen denken dat alles van God komt, goed of slecht, en dat ze geduldig moeten wachten tot God tussenbeide komt in deze situatie. Het is een soort noodlot, en ze moeten hun noodlot accepteren. De heersers gebruiken deze verkeerde interpretatie van de islam om hun landen te regeren. Waarom gebruikte onze president Anwar al-Sadat [die in 1981 werd vermoord] de term al-rais al momin, de president die gelooft in God, de religieuze president? Je vindt kopiëen van de rais al-momin in alle Arabische landen. Ze gebruiken die foute interpretatie om hun bewind voort te zetten.''

Onder invloed van de nieuwe Amerikaanse koers is er in Egypte wel al iets veranderd, zegt Boraj. ,,De regering is tenminste begonnen te praten over mensenrechten. Ze zijn bang dat zonder mensenrechten de Amerikanen en de Egyptenaren hen eruit zullen schoppen.'' Denkt hij trouwens dat Washington oprecht is in zijn nadruk op democratisering in de Arabische wereld? ,,Ja en nee. Ze gaan natuurlijk uit van hun eigen belangen in de Arabische wereld. Maar het is wel zo dat wij daardoor een kans krijgen om campagne te voeren voor democratische hervormingen. Maar misschien moeten we ooit weer tegen de Amerikanen vechten.''

Fundamentalistische bewegingen, verboden of semi-legaal, vormen in veel Arabische landen de belangrijkste oppositie. Dat is geen wonder volgens Boraj: de regering bespeelt de bevolking via de media die zij controleert en de fundamentalisten praten dag en nacht met de mensen in de moskeeën. Seculiere groepen zoals de zijne krijgen geen enkele ruimte. Toch denkt hij niet dat organisaties als de Egyptische Moslimbroederschap in het theoretische geval van vrije en eerlijke verkiezingen aan de macht zouden kunnen komen. Op niet veel meer dan 30 procent van de zetels, schat hij ze; Mubaraks partij zou – als er nu dergelijke verkiezingen werden gehouden – nog steeds 40 procent krijgen en de rest zou naar kleine partijen gaan. ,,Het is een truc van de dictatoriale regimes om zo'n fundamentalistische dreiging voor te stellen. Ze zeggen altijd: je moet kiezen tussen ons en de fundamentalisten.''

En zelfs al komen fundamentalisten aan de macht, zegt Boraj, dan zal de situatie niet slechter worden dan ze nu is. ,,Ik ben banger voor fundamentalisten dan u, omdat ik leef waar de fundamentalisten zouden regeren. Maar mijn probleem zijn niet de fundamentalisten. Mijn probleem zijn de autoritaire regimes.''

Wat er in Irak gaat gebeuren is volgens Boraj beslissend voor de toekomst van democratisering in de rest van de Arabische wereld. Op dit moment is de toestand er heel gevoelig, erkent hij. De verschillende etnische en religieuze groepen willen allemaal zoveel mogelijk macht vergaren, maar dat was te verwachten. ,,Dit kan overal gebeuren na de val van een regime, in Egypte, in Syrië. Deze regimes staan niemand toe zijn mening te uiten en als ze instorten, dan wil iedereen praten, verklaren, profiteren. De autoritaire regimes in het Midden-Oosten gebruiken dit soort arugumenten ook om de macht te houden. Ze waarschuwden: als Saddam Hussein valt, dan wordt Irak verdeeld in vijf of zes landen.''

Daarom is Boraj ook geen voorstander van snelle verkiezingen in Irak, zoals de machtige shi'itische leider groot-ayatollah Ali Sistani eist. ,,Ik denk dat als er nu in Irak verkiezingen worden gehouden, het erg gevaarlijk zal zijn. Omdat de verkiezingsresultaten niet eerlijk zullen zijn voor de andere sekten dan de shi'ieten. Er zou vijfjarenplan voor democratie moeten komen. Dit land is 20 jaar door Saddam Hussein geleid. Hij is minder dan een jaar geleden gevallen. We moeten geduldig zijn, we moeten democratie een kans geven.''

Is het Amerikaanse besluit vóór 1 juli de soevereiniteit aan een Iraakse interimregering over te dragen dan wel verstandig? ,,Ik kan niet zeggen dat ze gelijk hebben. De Amerikanen hebben heel grote fouten gemaakt na de val van Saddam. Ik ben bang dat het geen verstandige beslissing is om het gezag zo snel over te dragen. Ze zouden nog ten minste een jaar moeten wachten om alles te organiseren en de situatie te verbeteren.''

Ook al wegens de gevolgen voor democratisering in de rest van de Arabische wereld. ,,Ik denk dat Irak ons schip kan zijn naar democratie of ons mee naar de bodem kan nemen.''