Gierendrama

Vergiftiging door een geneesmiddel uit de veehouderij blijkt de oorzaak van de mysterieuze en massale sterfte onder gieren in India, Pakistan en Nepal.

De afgelopen jaren is de gierenpopulatie in Pakistan met 92 procent afgenomen. In 2000 werden er in Punjab nog 2400 nesten geteld, vorig jaar nog geen 200. En in India vergaat het de aaseters niet veel beter. In het Keoladeo National Park in het Noorden van India daalde het aantal broedparen van de Bengaalse gier van 353 in 1987 tot 20 in 1998. In het broedseizoen van 1999 en 2000 zijn er niet eens meer gierennesten aangetroffen. Ook in Nepal verdwijnen deze vogels angstwekkend snel.

Dit gierendrama doet sterk denken aan de massale sterfte onder roofvogels in Europa in de jaren zestig, een gevolg van het gebruik van het insecticide DDT. Maar de boosdoener blijkt ditmaal geen bestrijdingsmiddel, maar een medicijn. Lokale boeren behandelen hun vee sinds kort op grote schaal met diclofenac. Die stof is fataal voor de gieren, die het in grote hoeveelheden binnenkrijgen als zij zich als aaseters tegoed doen aan de kadavers van het vee. Dat concludeert een team van 13 Amerikaanse en Pakistaanse wetenschappers onder leiding van dierenarts J. Lindsay Oaks van de Washington State University. Het team deed uitgebreid onderzoek naar de oorzaak van de plotselinge en dramatische achteruitgang van de gierenpopulatie op het Indiase subcontinent die zich vanaf de jaren negentig aftekent (Nature online, 28 jan).

Jarenlang hebben natuurbeschermers zich het hoofd gebroken over de plotselinge sterfte onder gieren, die tegelijkertijd overal in India, Pakistan en Nepal optrad bij zowel de Bengaalse gier (Gyps bengalis), de Indiase gier (Gyps indicus) en een enkele jaren geleden nieuw onderkende soort, Gyps tenuirostris (`dunbekgier'). Aanvankelijk dacht men aan een dodelijke virusinfectie, mede vanwege de snelheid waarmee de achteruitgang plaatsvond. Maar uit de groot opgezette studie, waarbij de onderzoekers 259 dode Bengaalse gieren bestudeerden, komt duidelijk vergiftiging als doodsoorzaak naar voren.

De meeste vogels (85%) bleken een witte, kalkachtige neerslag van urinezuur op of in de organen te hebben, wat wijst op interne bloedingen. Deze worden over het algemeen veroorzaakt door nierfalen. Voor de meeste vogels zonder deze symptomen bleek een andere doodsoorzaak te vinden: van loodvergiftiging tot een schot hagel. De grote sterfte moest dus verklaard worden uit een acuut nierfalen door vergiftiging. Omdat de gieren in Pakistan zich voornamelijk voeden met kadavers van vee, vermoedden de onderzoekers dat een veterinair medicijn de boosdoener zou kunnen zijn.

oraal

Ze interviewden 74 dierenartsen en medicijnhandelaren om te onderzoeken of er wellicht een middel in gebruik was dat schadelijk is voor de nieren èn dat oraal kan worden opgenomen. Daaraan bleek maar één middel te voldoen: de ontstekingsremmer diclofenac. En inderdaad: bij alle gieren met nierfalen vonden de onderzoekers resten diclofenac in de nieren. Daarnaast vonden zij bij geen van de gieren die door een andere oorzaak waren gestorven diclofenac in de nieren. Om toch zeker van hun zaak te zijn deden de onderzoekers nog toxiciteitsproeven met een beperkt aantal gieren in gevangenschap. Weer gaf dat een bevestigend resultaat: al bij een lage dosis bleek diclofenac dodelijk voor de vogels. In hoge doses veroorzaakt de stof ook bij zoogdieren niervergiftiging, maar de gieren blijken wel tien keer gevoeliger voor diclofenac.

Gieren die zijn blootgesteld aan diclofenac laten hun kop hangen. Dat is voor gieren normaal gedrag gedurende het heetst van de dag, maar zieke vogels richten zich niet meer op. In het wild sterven deze vogels binnen een half jaar na de eerste symptomen. In het blootstellingsexperiment gaven zij al binnen een paar dagen de geest.

Uit een tweede enquête van Oaks' team onder 84 lokale dierenartsen en medicijnhandelaren bleek dat zij allen diclofenac regelmatig verkochten. Het middel is goedkoop en daarom zeer populair bij lokale boeren om hun koeien en geiten in conditie te houden. Ze gebruiken het als pijnbestrijder, als ontstekingsremmer en als antimicrobieel medicijn. De meeste geïnterviewden gaven aan dat het middel pas in de laatste vijf jaar in hun praktijk was gekomen. Dat valt precies samen met het begin van de gierensterfte.

Er is sprake van een ecologische ramp. De gieren die tien jaar geleden zeer algemeen waren, zijn vrijwel uit het straatbeeld verdwenen. Zwerfhonden en ratten storten zich nu op de kadavers, vooralsnog zonder dezelfde nierproblemen te ondervinden. Of dit al heeft geleid tot meer hondsdolheid en ander ziekten die door deze dieren worden verspreid, is nog niet bekend.

De ineenstorting van de gierenpopulaties heeft al wel ingrijpende gevolgen gehad voor de Parsi's, een Indiase bevolkingsgroep die zijn doden ritueel door gieren laat opeten. Parsi's geloven uit respect voor de elementen aarde, water en vuur dat een overledene na zijn dood niet gecremeerd of begraven mag worden. De lichamen die zij op zogeheten `towers of silence' neerleggen, verdwenen vroeger in enkele uren, met dank aan de gieren. Maar tegenwoordig blijven de lichamen dagenlang liggen en moeten haviken en kraaien de klus klaren. De Parsi-gemeenschap in Bombay heeft zich al uitgesproken voor het inrichten van een volière speciaal voor gieren.

Elders in India zijn biologen, in een wanhoopspoging om de gieren van de ondergang te redden, begonnen met de inrichting van zogeheten `gieren-restaurants', plaatsen nabij gierenkolonies waar de onderzoekers `schone' karkassen neerleggen in de hoop dat de vogels blijven leven.

De wetenschappers pleiten voor een algeheel verbod op het gebruik van diclofenac in de veehouderij. Nu de oorzaak van de gierensterfte is gevonden, hopen de onderzoekers dat snelle maatregelen de gieren nog kunnen redden. Nadat DDT in de ban was gedaan, herstelde de roofvogelpopulatie in Europa en de VS zich weer tot het oude niveau.